Zazaki

 

 

Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Zonę Ma, Şo-Bę ya zi Kırdki), zıwanę Zazayano, aidę gruba Zıwananę İrankiyano, zıwanę do İrankiyę zımey rocawanio, yanę zıwananę Goranki, Kurdki, Soranki, Kelhurki, Gileki, Beluçki, Sengserki, Mazenderanki, Talışki ra nezdiyo. Mıntıqa Mezopotamya zımey u Anatoliye de texminen 3-4 milyon merdumi Zazaki qısey kenę. Tırkiya de Tırki u Kırdaski ra tepeya hetę reqemi ra zıwanę hiręyıno. Tesbitę ilmdaranę Zazaki (Dımılki,Kırmancki, Kırdki, Zonę Ma) ra kokę xo reseno zımey İrani mıntıqay Deylemi (Gilan). Hetę tarixi ra Partki ra nezdiyo. [1] 

Sebebę xoser biyaena Zazaki nę zıwanan miyan de ki noyo ke, Zazaki be hirę lehcanę xo ra yew zıwano, be zıwananę Kurdki ya ki Farski yew “dialect continuum” yani yew dewamiya lehcey tey çıniya. Be qıseo bin, qet yew fekę Zazaki yew ca de, her ke şi, nębeno Kurmancki (Kırdaski); qet yew fekę Kırdaski ki jű mıntıqa de qet nębeno zey Zazaki. Elbet ke taę mıntıqan de tesirę nę hurdımęna zıwanan yewbini rę zędeo ya ki şenıko, labelę gramer u luğetę bıngehi tım sabıto.

Zazaki ra, zıwano ke ma zanime, hetę rıçıki (kok) ra nezdiyo, yani; qıse u gramerę cı zehf mendę ro yewbini, Kırdaski u Farskiyo. Labelę tenya enę hurdımęna zıwani niyę, zey ninan 40 zıwano bin esto ke rıçıkę xo be Zazaki yewo, nę aidę yew komię (grube). Namey enę komi İranolociye de “zıwanę İranki”yę. Elaqay nę terimi “İran” be dewleta İranę ewroyęni çıniya; no yew nameo umumiyo. Farski ki nę 40 zıwanę İranki ra yewo, pilę zıwananę İrankiyan niyo. Zıwanę binę ke Zazaki ra rıçık ra tenęna nezdiyę, zımey (şımalę) İrani de, kışta deryaę Xezeri de qısey benę, zey: Herzendi (Tatkiyę Veroci), Talışki, Mazenderanki, Sengserki, Sımnanki, Gileki; heto bin ra ki Gorankiyo ke mabeynę İran u İraqi de qısey beno, yew ki Beloçkiyo ke İran u Efğanıstan u Pakıstan de qısey beno. Nę zıwanę ke ma amardi, zıwanę İrankiyę rocawanię (ğerb). Farski ke ser kewo (Farski ra ğeyr), zıwanę bini aidę zıwananę İrankiyę zımey rocawanię. Zıwanę İrankiyę rocakewtene (rocvetış, şerq) ki estę ke gorey ę rocawani tenęna yewbini ra dűrię, labelę anci ki yew komę zıwanan seroyę. Ninan ra taę (tęk): Peştoki (zıwanę Efğanıstani‘ę dıyıno resmi), Osetki (Kofkasya de qısey beno, Tırkiya de ki), Yeğnobki, Peraçki, Ormurki, fekę Pamiri. Zıwanę İranki eninan ra yenę pęra.

Nę zıwanę İrankiyę ewroyęni texminen 4000 serre ra aver be werezayanę xo zıwananę Hind-Ariyan (Urdu, Pancabi u ę bini) u Nurıstani (Aşkun uęb.) ra biyę ciya. Enę zıwanę Hind-İranki xo miyan de yewbini ra 4000 serre ra aver hetę gramer u xeznay kelıman ra zehf nezdi biyę. Oyo ke vacime, gramerę zıwanę Ewısta (Avesta) u Vęda hetę grameri ra %90 zey yewbini biyę. Ezbeta zıwananę Hind-İrankiyan ki anci aidę keyey (familya) zıwananę Hind-Ewropao. Yani, zehf dűri ra ta zıwanę İrlanda u Cęrmenki (Almanki, İngilizki, Danki) u Romanki (İtalyanki, İspanyolki) u Yunanki u Arnavutki u Ermenki ra heta Hind-Arki, yew ki zıwananę merdeyan ra Hititki u Toxarki ra pęro weretę.

Mıntıqay Zazaki

Zazaki, Tırki u Kırdaski ra tepeya hetę reqemi ra sinoranę Tırkiya miyan de zıwanę hiręyıno; mabeynę mıntıqay Anadoliya Rocakewtene (şerq) u zımey (vakűrę) Mezopotamya de, bınatey Fırat u Dicley, mıntıqay seręne de qısey beno. Ena mıntıqa jű temamiya coğrafike mocnena (musnena) ra. Wılayetę (il) ke tewr zęde no zıwan qısey beno, Dęsımę zerrey (Mamekiye, Tuncęliye) u Çewligo (Çolig, Bingol). Zewbi, wılayetanę Erzıngan u Xarpęti be zımey Diyarbekıri ra xeylę qezan de, mıntıqay Qerebeli, yanę qezę Sęvazi Qangal u Zera u Ulaş de, qezay Gımışxaney Kelkit u Şiran de, qezay Műşi Varto, ę Erzurumi Xınıs u Tekman u Çat, ę Semsűri (Adıyaman) Aldűşe (Gerger), ę Rıha (Urfa) Sęwrege, ę Meletiye Şęro (Pütürge) u Erebgir, ę Sęrti Hewęl (Baykan), ę Bıdlisi Motki, ę Qersi Selim; Aqserayiye de ki (zi) taę dewan de qısey beno.

Taę cayan de ki jű ya ki dı dewan de Zazaki qısey beno, zey ę Qeyseriye Koyriye (Sarız), ę Toqati Almus, ę Ardahani Kola (Merdenik, Göle) de. Pancas serra peyęne riyę goçę metropolanę Tırkiya ser, çewres serra peyęne de sebebanę ekonomikan u siyasiyan ra ki dıwelanę Ewropa zey Almanya, İsveç, Holanda, İsviçre, Fransa, Austriya de ki nıfusa Zazayan esta. Taę çımey vanę, Gurcıstan u Qazaxıstan de ki Zazay estę, labelę inan sero dest de melumat çıniyo. 

Zey coğrafyay Anadoli u Mezopotamya her ca de zıwan u mıleti tękışt u tęzerre derę; Zazaki ki welatę xo de zıwananę binan de irtıbat dero u nę zıwanan ra tesir ki biyo, qısey gırewtę, qısey ki daę cı. Heta kokardena (cęnosidę) 1915i her mıntıqay Zazaki de Ermenki ki qısey biyęne, kışta veroci de Suryanki (Asurki) u Erebki ki. Zıwano ke hetę koki ra tewr zęde coğrafyay Zazayan de cı ra nezdiyo, Kırdaskiyo (Kurmanci, yani Kurdkiyę Zımey).

Zazaki miyan de xeylę qısey Erebki ki estę, xora Erebki ra xeylę qısey kewtę zıwananę coğrafyay İslami’ę binan ki. Tırki, Yunanki, Lazki, Gurcki, Suryanki ki kışte ya ki nezdiyę Zazaki de qısey biyę ya ki benę. Oyo ke Tırki zıwano resmiyo u heto bin ra rivatanę politikay asimilasyoni ra 80 – 100 serra peyęne de tesirę Tırki Zazaki sero zędiyao. 

Rıçıkę Zazaki

Oyo ke Zazaki zey xeylę zıwananę İrankiyanę binan erey nusiyao, zemanę veri (guno veręn) ra wesiqey u kıtabey çıniyę, ma be temamiye nęşenime rıçıkę (koka) Zazaki sero çiyo aşkera vacime ya ki Zazaki coğrafyay zıwananę İrankiyan de aver koti qısey biyo, qıseykerdoğę zıwani senęn ca u cange ra geyraę. Sayiya taę qıyasanę tarixiyan ra zıwanzani[1] vanę ke, elaqay zıwanę Partan be Zazaki hetę tarixi ra zehf nezdiya, labelę tam zey yewbini (pę) niyę. Zazakiyo ke wextę Partan de (Milad ra aver seserra 3yıne heta Milad ra tepeya seserra 3yıne) qısey biyo, Partki zehf nezdi biyo, labelę yew zıwan nębiyę; her çıqas ke ę wexti ra zıwanę İrankiy gorey ewroy tenęna yewbini ra nezdi biyę. Sinorę imparatoriya Partan’ę  rocawani (ğerbi) be coğrafyay Zazayan ra kewnę tę (zey pęyę).

Jű teoriya rıçıki ya ki goçi esta ke, cı rę vanę „teoriya Deylemi“[2], awa ke Zazay texminen MrT seserra 9.10. zımey İrani, mıntıqay Deylemi (eyaletę Gilani de) ra ameyę caę xoyo ewroyęn. Ena teoriye na het ra raşt asena ya ki gıreo ke tey esto, oyo ke, zıwanę ke ewro mıntıqay zımey İrani, verocę Deryaę Xezeri de qısey benę, zey Herzendki (Tatkiyę Veroci), Mazenderanki, Talışki, Sımnanki, Sengserki; hetę koke ra Zazaki ra nezdiyę. 

Zıwanę ke Zazaki de irtıbat de

Zey her zıwani, bılxassa coğrafyay Anadoli u Mezopotamya u Kofkasya de, Zazaki ki xeylę zıwanan de irtıbatę xo biyo, zıwanę bini tesir kerdę, tesirę zıwananę binan de ki mendo. Zazaki de hetę ra zıwananę İrakiyan’ę zey Farski u Kurdki ra çekuy kewtę cı, labelę tewr zęde qısey xami (ğeribi) Wextę İslami ra nat Erebki raę. Riyę hezar serre irtıbatanę ciranine (embıryanine) ra Ermenki u Suryanki ra ki kelımey kewtę cı. Zewbi, Yunanki, Latinki, Gurcki, Lazki ra ki qısey yenę diyaene. Oyo ke Tırki hem zıwanę wendışio resmiyo, hem pę Tırki politikay asimilasyoni ameya kerdene, serranę peyęnan de tesirę Tırki Zazaki sero zędiyao. Anci ki, Zazaki gorey şert u şurtę xo, oyo ke qet zıwanę nuşten u zıwano resmi nębiyo, xeylę çekuyę xoyę męrasi (kelımey xo çağę İrani ra) dardę we. 

Zazaki sero cıgeyrayışę ilmiy

Zazaki sero cıgeyrayışi (tedqiqati, araştırmalar) gorey taę zıwananę binan zehf rew nębiyę. Anci ki zıwanşınas u iranologi heta nıka rınd kewtę a dıme, geyraę Zazaki, taę eserę ilmiyę hewli [erciyaey] ardę meydan. Zazaki sero sıfte 1857/58 kıtabę veciyeno. İranolog Peter I. Lerchi cengę Qırım u Rusya de yew Zazaę Çewligio ke esirę cengio, tede qısey keno, cı ra notan gęno. Ninan, notanę xoyę binanę ke Kırdaskiyę, piya 1858 de kıtab de be Ruski u Almanki veceno. Nę gureynayışę (xebatę) xo de analizę grameri çıniyo, xorę qeydanę Zazaki çarneno Almanki / Ruski. Nę noti eyni wext de nusiyayışę Zazaki de tarix de gamę da veręna hewla. Oyo ke Lerchi gramer u şıkl u bunyay Zazaki sero yew analiz nęvıraşto, ey Zazaki bınę diyalektanę Kurdki de diyo. Friedrich Müller pę metnanę Lerchi cıgeyrayış de dewam keno (18 peli). Arekeolog Albert von LeCoq ki 5 pelan Zazaki ra notanę xo veceno. İranolog F. C. Andreas qeydanę LeCoqi sero jű mektuba xo de (7.7.1909) ano a zıwan ke Zazaki aidę Kurdki niyo.

1906ıne de wezifa diyena Oskar Manni ke zıwananę İrankiyan sero analizo zıwanşınaski vırazo, nę zıwanan miyan de Zazaki ra ki kışta Sęwreg u Çewligi (Kor) ra notan gęno u heta ę wext melumato tewr hera [hira] dano arę (be tercumey Almanki 91 peli, 5 feki [şiwey]). Mergę (merdena) O. Manni ra tepeya İranolog Karl Hadanki fekan sero analizę grameri vırazeno u hetę ra ki zıwananę binan de şaneno tęver, 1932 de keno kıtab, veceno. Heta o taw Zazaki, diyalektę de zıwanę Kurdki ameyne diyene, labelę O. Manni be K. Hadanki ra eke zıwanę İrankiy zey Zazaki, Kırdaski, Farski, Osetki şanay tęver, analiz kerd, reşti no netice ke zıwananę İrankiyan miyan de Zazaki zıwanę do xosero u lehcey Kurdki niyo. Hem ki, Zazaki hetę bunyay (yapı) zıwani ra tewr tipik zıwanę İrankiyę rocawanę zımeyo. Ao, nao, Zazaki hewna [hıma] ki İranolociye (ilmę zıwanan u kulturanę İrankiyan) u ilmę zıwanan de Zazaki zıwanę do xoser amariyeno (hesebiyeno).

Pancas serre ra tepeya zıwanşınas T. L. Todd 1985ıne de Zazakiyę Çęrmuge sero pę metodanę zıwanşınaskiyan yew gramer veceno. Serranę 90yan ra dıme merdumanę ilmę zıwanan ver kerdo cıgeyrayışanę xoriyan. Zazaki de mewzuyanę mıxtelıfan sero nę akademisyenanę zıwanşınasiye ra meqaley u tezę master u doktora veciyaę:

Fonolociye (Cabolov 1985), nębiyayış (negation) (Sandonato 1994), izafet (MacKenzie 1995), qayto zıwanşınaskiyo umumi (Asatrian 1996, Asatrian/Gevorgian 1988, Asatrian/Vahman 1990, Blau 1989, Kausen 2006 ve 2012), heruna Zazaki zıwananę İrankiyę rocawani de (Paul 1998b), edebiyat u nuştene (Selcan 1998b), raresayışo tarixi (Gippert 1996 u 2008), etimolociye [rıçıkę çekuyan] (Bläsing 1995, 1997; Schwartz 2008) u qanunę imla (raştnuştene) (Jacobson 1993), kıtabę desti’ę wenden u nuştene (Jacobson 1997), dızıwanine (Temizbaş 1999, B. Werner 2006), adapsiyonę qısanę xaman/ğeriban (Malottke 2006), edati (Arslan 2007), diyalektolociye (şiweşınasiye) (Keskin 2008). Yew ki 1998ıne de dı gureynayışę doktora (Paul 1998a (gramer u cerrebę diyalektolociye), Selcan 1998a (gramer)) u ę İlyas Arslani (2016) estę ke no cıhet de zehf mıhimę. Hele ke hetę tesnifę (klasifizekerdena) zıwananę İrankiyę rocawani ra meqalę Ludwig Pauli (1998b) İranolociye de ki caę do zehf mıhim gęno. L.Paul nę meqaley xo de zıwananę İrankiyanę kehanan u miyanęnan (wertęnan) ra heta zıwananę İrankiyanę neweyan, ręça venganę qısanę weçıniteyan (isoglosses) şaneno tęver, zemano kehan ra (2500-3000 serre ra aver) heta ewro vengę ę qısan zıwan be zıwan senęn vuriyeno, ano çım ver. Vacime ke, Farskiyo Kehan u Ewısta de „ǰani-„, „vač-„ (bıwane: ‚cani‘, ‘vaç’), Farskiyo Wertęn (Pehlewki) de u Farskiy newe de biyę „zan“ u „(ā)vāz“, Partki de „žan“ u „vāž-„(bıwane: ‚jan‘, ‚vāj‘), zıwananę İrankiyan’ę ewroy de, Kurdki de “jin” u “bęj-”, Zazaki de “ceniye” u “vac-“ (vatene). Dades qısey hınanęni yenę tęver şanaene u insan reseno yew netıcey tesnifi.

Weziyetę Zazaki

Heta roca ewroyęne statuyę dę Zazakiyo resmi çınę bi, tek tenya pę qıseykerdene ardo na roce. Labelę anci ki gorey şert u şurtę xo pay ra mendo, edebiyato qıseykerde u ğeznay xo dewletiya. Heto yew ra ke tarix de alfabey xo nęvıraşto, edebiyatę xoyo nuşte çınę biyo, heto bin ra ki ilankerdışę Cumhurętę Tırkiya ra dıme, bınę namey siyasetę “Tırk-kerdene“ ra dewleta zordeste no zıwan men kerdo, taliyę nę zıwani xırabın şi. Zazaki u zıwanę bini welatę xo de, xo be xo rę kerd tohmete, vıst (fist, fit) bınę bandıre. Kami ke kerdęne ke zıwanę xo de bınuso ya ki zıwan u kamiya şarę xo sero qurde bıkero, sero tedqiqat vırazo, ceza werdęne, kewtęne hepıs.

Dewlete zıwanę xoyo resmi na ro, radon u qezetey u edebiyat, peydęna tęlevizyon de tek tenya Tırki bi. Heni kerd qafıka mılleti ke Tırki qıymetın bi, zıwanę mehelliyę bini bęqıymeti biy, caę de nęvęrdęne. Mekteban de cebr u zor ra Tırki salıx diya. Dewan de Zazaki çıqas ke qısey biyęne ki, siyasetę dewlet‘ę zıwani kewti bi kar, şari pede huwiyet u zıwanę xo ra şerm kerdęne, keyan (çęyan) de zıwanę ma u piyę xo qısey nękerdęne, be domananę (qıcanę) xo salıx nędaęne, cı nęmusnaęne. Dewlete seba ke inkar bıkero, politikay “lehçe“y vete. Zazaki kerd diyalekt ya ki şiwe, kamiya (huwiyetę) şari kerd “kamiya bıni“ (alt-kimlik). Nę kerdenanę dewlete hetę asimilasyoni ra meywey do diyę ke peyniya peyęne de dezgehę [[UNESCO]]y ki pę raporę xo serra 2008ıne de Zazaki zıwananę bınę tehlıkey miyan de hesebna. Nesıl be nesıl (ac be ac) Zazaki her ke şi, daęna şenık yeno zanaen u qısey kerdene.

Mabeynę zıwananę İrankiyan de caę Zazaki

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Iranian-languages-map.jpg/300px-Iranian-languages-map.jpg

Mıntıqay zıwananę İranki

Zıwanzanaoğę iranolociye ra gore Zazaki miyanę / wertę zıwananę İrankiyan de zıwanę do xosero.

  • İrankiyę Zımey Rocawani   (24 zıwani, 31 milyon qıseykerdoği)

 

Diyalektę Zazaki

Gorey İranolog Ludwig Pauli, hirę (3) diyalektę Zazaki estę:

1. Zazakiyę Zımey

Dęsım, Erzıngan, Gumuşxane (Kelkit), Varto, Xınıs, Tekman, Çat, Aşqela, Sęvaz (Qoçgiriye) [1]

2. Zazakiyę Merkezi

Pali-Çolig, Hęni, Xarpęt, Piran, Lıcę, Erğeni, Pasor

3. Zazakiyę Veroci

Çęrmuge-Sęwrege, Alduşe [2]

Ę Lıcę, Erğeni, Pasor, Maden merdum şeno mabęnę diyalektanę merkez u veroci bıhesebno. Fekę zey Motki u Aqseraiye ki fekę kıştę (kalekę), nę mabęnę merkez u veroci de manenę.

(Mesut Keskin)