Cef arekıji de kıtab xuy newey u Qogiriye sero mobet

 

Asmno Bwayir Cefo arekız

 

Taw: Amnania Peyne 2005

 

 

Ta wendoği beno ke ni nuştoğ ma nas ken: Y bıra Cef arekıji hata nıka dı kıtab xo veciyay: 1. Bava Gul; 2. Qogiri u Qerebel. Kıtab xuy 3. hao uncia vejiyaiş Tiji de veciya: Doman Qogiriye.

Hona ke ey eser xuy hirine teqdim wendoğan xo kerd, mı waşt ke sero zon xo gılor kerime, hem ey nas bıkerime, hem ki sar Qogiriye be adet u tore u tarix u kamiy u zagon u zonan xo ra iy bımuşime...

 

 

 

Asmno Bwayir: Ma be xr di bıra Cef. Her i ra rav vaci, kam ke qelema xo zon u zagon xuy bındesti r seba isanetni u dem u dewran d tdşti r lewneno, mordemo be qimeto; kam ke gıno pıro, sar u zon u zagon xo sen hal dero, qailo, goni gırneno ke pay ra verdo, sal na ğezna vindi mebo, na dina de ca xo berzo. Wayir to, sebetan qret u merem to, to ra raji bo!

 

Ez sar to jde medacni, dest bıkeri persan xo... Ma r xo ten dana naskerdene? Cefo arekız kamo, koti ra, sen dewe ra, kami rao, koti maneno, and serri dero?

 

Cefo arekız: Delali Bıra, tu sare u ıman ma ser xr ama. 60 serre ra tepia, dest Drsımızu be dest Qogirızu uncia rışt jbini! Serru ra tepia, uncia j Drsımız yenu hard ma, Qogiriye de ma de roportaj sanenu p! Amaena to r ma zaf zaf benime sa. Khalo Sıp derd u keder medu tu. Nıka bri persan tu ser: Ez ebe xu serra 1963 de Qogiriye - Zera de amane dina. Dewa mı ra van, Morku. Nıka Tırku nam dewa mı vurnu, kerdu İğdeli. Dewa Morku de ma ra Sa Sırşi van. Ez Sa Sırşi ra, laz Yad Sayane. 20 serre ra natu ke weşiya xu dugela İsvire de ramen. Zewejiyaiyane u wayır dı domananane.

 

 

A.B.: Qogiriye ke vate, koti yeno ra isani viri?

 

 

C.. : Qogiriye ke vate, ZerAri yenu ra mı viri. Kamılan ma Zara r ZerAri vatne. ı estu ke nıka jde ra van Zara... Qogiriye ke vate, ZerAri (Qogiri), İmranliye (Cıt, Macıri), Divırga, Qengale (Kangal), Kemaxe, Quruaiye u Refaiya yen ra mı viri.

Rametiye Yema Ceye serra 1970 de vatne, Qogiriye Drsım r j purdi biye. Nıka purd rıjiya, ta naver de u ta ki bover de mendi. Zaf Drsımıze ma nıka Qogiriye nas nken. Bover inu derime, ı estu ke i ma nvnene... Purd rıjiya. Pers mı, nzu ke wert Drsımızu be Qogirızu de az nıkay ıtu purd vırazenu?

 

A.B.: Aşira to nam to ra asena. Qogiriye de sen mıleti est, sen zoni qesey ben, sen aşir, kamci itıqat ra? Zon ma (Zazaki-Dımılki) kamci aşiri, and dewi qesey ken? Elaqa ni mıleti jbini de ıturia?

 

C..: 1980 de ses aşmi, ez lew aşira Canbegu de mendane. Canbegıji Kırdaşki qesey ken. İnu mı ra vaten, arekız. Nu nam mı ki inu ra mend. Qogiriye de zon Zazaki u zon Kırdaşi qesey benu. Ta dewu de ki zon Tırki qesey benu. Mıntıqa Qerebeli de ki zon ma qesey ken. Şindor mıntıqa ma de j dewe esta Yağbasan, na dewe Tırki qesey kena u ebe xu Tırk. ı estu ke Yağbasanıji ma ra zaf has ken u Elewiy.

Tu aşiri vati. Aşir ke Qogiriye de est, niar: Qogirıji, Kurmesıji, Sadıji, Dırjıji, Atmıji, Canbegıji, Gınıji u arekıji est. Ni aşiri pru Elewiy u itıqat Drsımi guretu.. Tu kamcin itıqat va, Bava Mansurıji, Khursıji, Aguanıji u hardo dewrs ser zobina jiyar u diyar ma est. İtıqate ma itıqat Drsımiu u itıqat weşiyu - Drsım ra ki gırdaiyu. Zon ma ki nıka wert dı aşiru de qesey benu, wert aşira arekız u Gınızu de. Ez vaji phoncas dewe ra jde dewi, zon ma qesey ken. Zon ma en jde ki mıntıqa Qerebeli de yenu qeseykerdene. Qeza Nızla u dewan Nızla de, zon ma phoncas serri raveri qesey biyne. ı estu ke nıka qesey nbenu, jde ra Kırdaşki qesey ken! Ni dewi wert Kırdaşiyu de ıtu vılşiyay ru u ae vılşiyay ru? Nu ki j persu... Uncia het Qengale de ta dew ma est, i ki wert Tırku de vılşiyay ru. Lazımu ke het Qengale ki rınd sae bıbu. Kamıl ma ke welat de weşiya xu ramen u Tırki nzanen, i jbini r zaf rınd - zon ma qesey ken u zon ma r ben elaqedar. ı estu ke az 1970i biyu zobina, zon ma r honde elaqedar nben. Mordem hard xo ra gırdaiyu, hardu ser weşiya xu ramenu. Az 1970i ki jde ra sukan Tırkiya de bi pil.

 

 

A.B.: Gereke na ki bro vatene: ni dı aşiri areku, Gınıcu- fek xo ki jbini ncn; vacime arekıci van sıma sonde son koti, Gınıci van Şıma şonde şon koti. B ke no ferq feku Qeyseriye-Sarız de ki esto, dı dew Zazaki qesey ken, dı fek; ni dı aşiri ki uca est. İ ki tabi Dsım ra şiy uca, hama heni aseno ke elaqa xo sıma de ki biya...

 

C.C.: Raştu. Gınıji pye ekuye de jde ra o an. arekıji ki u an. Emsal: Gınıji van, ezo yeno. arekıji ki van, ezu yenu. Ez ebe xu zobina feku ra has ken. Zon Gınuzu ra ki has ken. Ni feki pru zon u reng ma. Lazımu ke her kes zon dewa xu vindi mekeru u domanan xo de ki fek mıntıqa xu qesey bıkeru. Ez nwazen feki mıntıqa mı vindi bu. Honıka (masa) xu ser, domanan xo de ez nıka fek mıntıqa xu qesey ken... Sıre ke ama nustene, zonzanoğ ma ı rae ke musnen ma, gereke ma a rae de şime. Dina alemi heni kerdu, raya zonzanoğu de şiy. Zonzanoğan ma ki problem elifba ma hal kerd u nıka ki j qesebendi ser gurin. Nu raştu...

Qeyseriye sere ki vatena tu raşta, na xusıs de mı ki zaf vateni hesnay. Teyna Qeyseriye de n, suka Toqate de ki qom ma estu. Elaqa xu elbet ma de esta, Qogiriye ra şiy uzau. Na mesela derga u lazımu ke ni sae ki bıb.

 

A.B.: Aşir Qogiriye koti ra, key am?

 

C..: Aşir Qogiriye Drsım ra am. arsey ya ki phoncsey serri raveri Drsım ra bar kerdu, am Qogiriye. Tanu ga bar kerdu u tanu ki mangi bar kerd, am. Go u bar-kerdene ser, hadis henni qesey ben ke mordem sas benu. Teyna na bar kerdene ser ke sae bıbu, edebiyat de hewl zon ma de vejinu werte u hem ki tarix ma r xızmeta. Lazımu ke bar-kerdene sere ki sae bıb u tepia ra ki filım bu. ı estu ke na xusıs de ki hona gami nerjiy.

 

A.B.: Sar Qogiriye xo, zon xo ıturi name keno? Nam Zon Ma o het de ıko?

 

C..: Sar ma serra 1960 1970 de zon Tırki nzanne. Qogiriye de teyna zon ma qesey biyne. A waxtu vatne ke Ma u Zon Ma... Ta cau de ki Dımıli vajiyne. Qesa Kırmanc ma nzanenime u ma qe xu Kırmanc name nkerdu. Mesela suka Estamoli de tu ke j Qogirıji ra pers ker u vazer zon maya tu kamcin zonu?. Qogirız ma vanu Zazaki... Kırmanc nvanu.

 

A.B.: Yan, z sar Dsımi xo r, mılet raa (itıqat) xo r Kırmanc nvan? Kokımi ki?

 

C..: Heya... Xo ra Kırmanc nvan... Kamılan ma Kırmanc nvatu... Qogiriye de Zon Zazaki and dewu de bi vindi? and dewi biy Kırdaşi u and dewi biy Tırk? J serre ra natu ke ez na mesela sae ken. İta de ez j emsalo qışkek to di. Het Qengale de j dewe, dewa Kalaxe esta. Vernde na dewe de teyna Zon Zazaki qesey biyu. Nıka ki teyna Tırki qesey benu! Emser mı ta Kalaxızu de qesey kerd u veng inu ki qeyd kerd. Mı inu ra va, dewa sıma de Zon Zazaki qesey biyu u sıma van ma Zazayme... Kırmanc ya ki Dımıli iyo niann khalıkan sıma thowa sıma r qesey kerd? İnu ki va, Kırmanc u Dımıli ıku!?. İta de neya ki vaji, qom ma ıtu xu name kenu, bıkeru benu ke xo r des, des u phonc namu ki vnen... ı estu ke na dina de ma en jde ebe nam Zazay yenime naskerdene. Lazımu ke vera dugelan binu ebe ni namey ra ma xu naskerdene dime. Tu ki zanena Kırmanc ke vajiya, Kurd ma zaf ben sa. Van ha Kurmanc, ha Kırmanc. Sıma ki ma ra. Eyanu ke ver politika dısmenu de ma hona xu ver ndu.

 

A.B.: Namey bıvuriy ki, mıleto ke Qogiriye ra be Erzıngan, Dsım, Gumusxane, Bingol, hata Varto-Xınıs Zon Ma qesey keno, het itıqat u aşir u butınnia roy ra jyo?

 

C..: Raştu... Qom ma vatu ke, Xızır, Wayır, Zon u İtıqat ma. Hata nıka ma ıtu nia pay ra mendime? İqrariye, kewrani u saiya rozan Xızıri ra pay ra mendime. Khal Mem, Duzgın Bava, Muzır Bava, Bava Mansur, Khurs, Dewrs Sılman u zobina ewliya ma ke mebiyne, rewra ma werte ra biyne vindi. ar hazar serre ra natu ke qom ma qırr ken uncia ki qom ma hata na waxt amu. ıtu amu na waxt? Saiya Dewrsan ma ra amu na waxt. Ca  dewrsan ma zaf berzu u j vatena tu, jbiyena ro ma ki inu ra yena u ma ki jbini ra gır dana.

 

A.B.: Ez zanon ke elaqa to khal u kokıman ma de zafa, yan inan ke zon u zagon ma hata roca ewrone ardo, resno be ma. İy ke serr xo xeylr; Tırki ya ki Kırdaski ki zan ya ki tek Zazaki qesey ken? Seba dinu zon rav yeno ya ki itıqat?

 

C..: Zon ma hata na waxt, hata serran 1970 saiya kamılan ma ra pay ra mend. 1970 de Drsım ra Baba Qember amne dewan ma, cem gır dne. Domaniya xo de ez ki dı rey şiyane Cem Baba Qemberi. Baba Qember kot soba, mı ebe ıman xu di! A waxt zon ma rınd qesey biyne. Kamılan ma qedır u qimet dne zon ma. Rew rew ki Cem gır dne. ı estu ke nıka qom ma wert mız u dumani de mendu. Vergi biy zaf u ar het ma de dısmeni est. Heme ca ma ki biyu dırbetın... Gonlıtoğu gula ma de p guretu u wazen ke ma bıxenekn... İtıqat ma zon mau, zon ma ki itıqat mau. Kamıl ma nıka zon ma qesey ken ı estu ke j verni cem gır ndan. İ ki na hal r berben u jiben. Y ma him ra rıjiyu, ser ra n. Hal ke nia bi, ne zon u ne ki itıqat rav sonu. Na serran peynu de, Drsımızan ma xeyl xu ver da. Benu ke Qogirıji ki Drsımızan ma xo r qılavuz bıjr.

 

A.B.: Mabn mılet Qogiriye be Dsımi ra ıturio? Sıma xo Dsımıc vnen?

 

C..: Jde peyser meşi. Hirıs serre raveri mabn Dsımızun u Qogirızu de - itıqat ma u Zon ma bi. Drsım ra Bavay amne u Qogiriye de, Zon ma de Cem gır dne. ı hf ke wert na vişt serre de, ver ma biyu mız - duman. Mabn ma de purd rıjiyu. Ma ki werte de nia bkes mendime... Nıka ta biy hepi, ta biy Tırki u ta ki biy Kurdi. Waya mı, mı ra va, 15 serri raveri Khurri amay dewan ma u doman ma xapıti, berdi. Nıka danime zoniyan xo re ı estu ke hedıle dest ma ra vejiye. Uncia bri pers tu ser. Mıntıqa ma de j Bavao namdar estu. Cı ra van Bava Terık 30 serre ra jde estu ke Bava Terık biyu rameti. Par ez şiyane Qogiriye. Uza qom Şiaxku ra iy heşiyane p. İnu mı ra va, Serr de, ya ki hir serri de rey Drsım ra hir kokımi yen. Herdisesıpiy. Yen dewa Qalayır u mezela Bava Terıki de şr ken. Gegane ki yen, mezele ser kon ra.

Tey nia de, bıra Asmn! Drsım ra i hir kokımi yen u Qogiriye de mezelan ma ser kon ra!.. Peki, az 1970i se kenu? Son, koti kon ra? Zaf Drsımıji est ke nıka Qogiriye nas nken... Hal ke nia bi, j vatena waya mı doman Qogiriye son en jde sar bini r gurin... Welat ma de zelzele ser zelzele u tertele ser tertele ben.

 

A.B.: 1921 de zanino ke Qogiriye de ki tertele biyo. To kıtab xo de ki i hadisey qesey kerd. Şikina ma r kılmek ra bınıqırn, o taw raşti terteleo henn biyo ke z Dsımi de pil u qıci, cniy u ciamordi nvat, tde qır kerd? and mordemi kişiy?

 

C..: J asme raveri tertel Qogiriye ser, dewa ewdere ra mı xalık Wake de qesey kerd. Eya mı ra va, Dısmen ke amne dewu, vernde ebe lıngan sıltıku ra ciamrdi veznne sajia sure ser! P ejiati kerdne, tepia ra ki istne. Dewa ewdere de ki cniy tım ver de biy. Ebe ra u ebe kemeru ra, ma ki hucım dısmeni kerdne. Vernde heni bi, cniy ver de bi. Terteli ser her roz iy hesnenime. Nu iyu ke ma hesnenime gereke j be j qeyd kime u bınusnime. Name be name u ca be ca sae bıkime. Kıtab Qogiriye ra tepia mı zaf kokımu de qesey kerd. Biyane posman ke mı kıtab xu zaf rew vetu. Tertel Qogiriye tertel Drsımi ra gırdaiyu. En vern de tertel Qogiriye bi tepia ra ki dısmenu xu arna ra Drsım ser. Tu va and mordemi kişiy? Dısmen isenu, ağme kenu u danu bar kerdene. Milyonu ra isan biyu nwes, biyu seqet... Zon kerdu men, mılet kerdu lal. Tertele berdewam kenu u hona hona ki isen...

 

A.B.: Xeyl ımeu de wanino ke no xoverdais Kurdu bi. Hama raşti heni bi? Kamıli nae ıturi an ra zon? Sen mıletu pia verbe dewleta zordeste xo ver da? Fl u emel ağleran Qogiriye ık bi; bıng nae itıqat bi ya ki zon, mılliyet bi?

 

C..: Tu ımey vati. Kılmek bri ım verni ser. Tu ebe xu ki Nuri Drsımi nas kena. Nuri Drsımi bar de gıran dm do ra ma ser. Qogiriye ser iyu ke iy nusne kerdu, tam raşt niyu. 1926 de koan Qogiriye de Memed Ali Cığız u Qımıl Ejiz bi (tu ki Qımıl Ejiji rınd nas kena) ni qehremani a taw vera dısmeni dan pru. ı estu ke Nuri Drsımi ki na taw Suriya deru. Ebe Khurran Suriya jru ser jru nusnenu. Eyanu ke Khurr Suriya, Iraqi u Khurr İrani Nuri Drsımi ken mecbur... Sar wedardena Qogiriye, sar wedardena Drsımia. Tırkiya de, Iraq de, İran de u Suriya de milyonu ra Kurdi bi, peki ağler Qogiriye ae nşi lew ni Kurdu? Tepia ra şiy lew Sey Rızay!

 

A.B.: Xort u gnc ma qedr mres kokıman xo ıqa zan; ıqa zon xo r goni gırnen, hesas, gınen sero?

 

C..: Serru ra natu ke zon ma ser men (tometiye) estu. Vernde Tırku vatne nu zon, zon Tırkiyu. Ta ip nvejiyay u zon Zazaki ca verda - zon Tırki musay. Tanu vatne, Tırku j ım ma kerd kor. Nıka ki Kurdi vejiy u van Zon Zazaki zon Kurdanu. Ken kuk... Nıka xeyl kuk ma est. Kıtab xuyo peyn de, ez xortan Qogiriye sere ki vınetane. İta de reyna derga derg qesey meki. Kıtab xo de ferq kamılan ma be ferq aze 1970i ser mı nusne kerd. Az 1970i hewno xori deru mreso ke tu vana, ni mreşi ra ki xebera xu ina.

 

A.B.: Ma kıtab to sata bine dekernay. İne ra ten ma r qal kena?

 

C..: Hata nıka hir teney kıtab mı vejiyay. Bava Gul Asma Gağane 1999 de vejiya. Qogiri u Qerebel Paiz 2001 u Doman Qogiriye ki Amnan 2005 de Vejiyais Tiji de ap bi. Lazımu ke zon ma de daha jde kıtabi vejiy u daha jde sae bıbu. Heto j ra ki phışti apxan Vejiyais Tiji dime. İta de nam bıraan ma ki bıdekerni. Torncengi u bıra Cemali ra Wayır hard ma raji b. Khalo Sıp derd u keder medu ni dı albazu u omr inu ki qom ma r derg keru.

 

A.B.: Kıtab to wert Zazaan (Kırmancan) Qogiriye de ıturi amey diyaene, sen veng u vac ame gos to?

 

C..: Serru ra natu ke Qogiriye de zon ma de kıtab nvejiyay be. Ses serri raveri Asma Gağane de kıtab Bava Guli vejiya! Qogiriye ra j albaz mı a waxt mı ra va, neya ki bızane ke dısmen ki thal nvındenu. Jde n, 4-5 serri ra tepia, ebe dest dısmeni ta xain ma vera kıtaban tu zon Tırki de kıtabu vezen. Heqiqeten vatena ni albaji nıka biye raşti! Emser mıntıqa Qerebeli ser zon Tırki de dı kıtabi vejiyay. J vejiyu werte, itıqat ma benu, kenu wert ar dsu u bestnenu camiye ra! U bin ki zon ma kenu zon Tırki u bserm u bters vanu ke, Zon Zazaki 500 eku ra yenu meydan u ma Tırkime.

Dısmen ca xo de nvındenu. Şr ke, awa qom ma ke ten biye zelal waxtn de dısmen xıl xu ser benu u ebe destan xainan ma ra awa zelale uncia kene qulencın.

Sanıkan ma, kılaman ma u qes pirık u khalıkan ma arnen zon Tırki u Tırku r ken mras. Eşkera van ke sıre yenu sanıkun u kılamu ki - waxt ke ama, ni kar xu ki anime hurendi.

Qogiriye de sanıki u j ki kılam ma mendi be. Nıka dest dısmeni ra, sanıkan ma u kılaman ma ki zon Tırku r kene mras. Bvicdanu ra ita de neya ki vaji: Qogiriye de zon ma hona pay ra vınetaiyu u roze yena ke ty mezelan xainu ken.

 

A.B.: Brime kıtab newey ser: Doman Qogiriye. No kıtab ınay serowo, ma cı ra ı musenime?

 

C..: Şr ke bıra Asmn... 4 ya ki 5 hazar serre ra natu ke Zon Ma qesey benu. Wendisxan qom ma in biyu u wert dısmenu de ki hata na waxt Zon Ma weşiya xu ramıta. Qom ma ser zaf tertele biyu, uncia ki Zon Zazaki hata serran 1970i amu. Mı ra gore serra 1970i zaf qılrına u qom ma ki jde ra serra 1970 de vılşiya ru... J qom, u qom ar hazar serre weşiya xu bıramu u tepia ra ki bru, 1970 de vindi bu! İta de guna kami esta? Elbet guna az 1970i esta... Lazımu ke ma sa 1970i rınd bıkime. Ma ke nu sa xu rınd niard ca, ne ver xu u ne ki pey xu vnenime.

Kıtab Doman Qogiriye de ki ez 1970 ser vınetane.. Na serre, 1970 de ma Zon Zazaki ıtu ca verda? Tirki ıtu musayme? ıtu biyme azeb u ıtu zewejiyayme? Ta hadisu ser vınetane u na serre ra, serra 1970i ra mı dı-hir pelgi ardi werte. Kıtab mı de pers-kerdene, sae-kerdene ya ki kıtaban binu ra emsali in. 1970 de ı ke biyu, i biyaişi mı nusne kerdi. Raştiye, ğeletiye u vindibiyaene ser mı nusne kerd. Vuriyais qom ma a waxt ıtu bi? Doman Qogiriye qom xo r hr bi ya ki pt? Zer i de ma weşiya xu ıtu ramıte? Ciran ma ıtu biy? Heto bin ra ki 1970 de, dew ma Qogiriye de ıtu biy? A waxt hal Zon Ma ıtu bi? Ni hkat raşti mı nusne kerdi... Kıtab mı zaf qolınd niyu, 66 pelgu. Het nustene ra ki mı ekuy kılm gureti ke, kıtab mı rehet bru wendene. Qogiriye de zaf teney Zon Zazaki de nşkin rınd bıwan. Cokau ke mı kıtab xu pak nusne kerd u kıtab Doman Qogiriye zaf rehet yenu wendene... İta de wendoğu prnu r canweşi u zerreweşiye wazen. Kıtab mı bıwan u wendene der...

 

A.B.: Bıra Cef, seba ni mobet weşi wes u war be. Fl u emel to tım raşt şro, masul u ber ty khullıki ma ra kemi meb!

 

C..: Wayir to ra ki raji bu... Can tu wes bu, raya tu akerdiye bu u berjin tu ki xr bu...

 

(Eno nuşte qezeta Munzur Haberi de veciya)