ZON  MAE, HOND  SIT  MAE ŞIR NO

 

Berfin J LE

 

Dozkariya insonunÍ zonaeğu mısneno ke, ney ra se hazar serru ra avÍri Afrika de, rÍÁÍ (fosilunÍ) insonunÍ vırÍnu doz kerdÍ. Na het ra teoriya Darwini esta. TaÍ itıqati u Tewrat u İncile de inson u veciyayişÍ zonu sero fıkıri estÍ. JŁ ki hona jÍ naine mitoloji u antropolojiye de zobina xeylÍ teoriy estÍ. Nıka, ez nÍwazon itha de tek be tek naine sero vındine. Hama zono ke vanÍ; dina sero insonu ra pia veciyo werte u honde tarıxÍ insonu khano. İnsoni, vırÍnde taÍ veng u işaretu ra jŁbini de amey hurÍ, dıma aqıl gurena u fıkıri ramıti. Cihan de Áı esto, Áı Áino, ni tÍde kefiş u namey kerdi, eve na tore her ke şi, zoni avÍr şiy, bi zonÍ qomu u jÍdiyay.

 

ZonÍ ma ki parÁÍ zonunÍ dinao, veciyayiş u avÍrşiyayişÍ zonu de ey ki jŁ guÁık de rol gureto. Ma ke Áım est efsanÍ mitoloji u hÍkatu, vineme ke taÍ xo ma de ki vacinÍ u zerrÍ hÍkat u sanıkunÍ ma derÍ ki. AvÍri zonÍ ma, zonÍ nustey nÍbi, teyna qesey kerdene sero zobina kultıru ra ame tÍri, hem dine ra guret, hem ki da. VanÍ ke; zon, wertÍ kultıru de jŁ pırdo; raşti ki henio. DÍka mına rametiye sıro ke ma domon bime, na efsana Babili sero ma rÍ qal ardi bi ra. Kılmek ra Babil, milad ra avÍri seserra 23yine de Mezopotamya cÍri de, hardÍ Sumer u Akadi sero jŁ paytexo de khano. Na efsana Babili ki namÍ xo uza ra gureto.

 

DomonÍnia ma de, dÍkÍ mı ke amÍne ÁÍ ma, endi ÁÍ ma de veyve u şÍnatiya zonÍ ma biye. ZonÍ ma o waxt jÍ nıkaÍni nÍbi, wertÍ qomÍ ma de zaf cınde bi. RozunÍ nianÍnu ra jŁ roze, vırara dÍka xo de bine, ae eve hÍkat u sanıku ma fiştÍne ra hewn. Nafa hÍkata ke ma rÍ vatÍne, efsana Babili biye. GorÍ na efsana zoni uza ra ağmÍ dina biyÍ.

 

Efsana mitolijiya zonu, fekÍ dÍka mına rametiye ra:

- ďere dıkÍ, zaf avÍri gundunÍ vırÍnu de, rozÍ insonu wasto ke Heqi kefiş kerÍ, jŁ qula bıvırazÍ, bıresÍ cı. XeylÍ dar u ber ardo, sano ve pÍ, qula her ke şi, biya ra berze, senık mendo ke asmÍn reso. Heq qariyo, melekÍ xo rusnÍ tholavÍ dine, guveleke veta, qula ra pia insonÍ ke uza derÍ, kerdÍ tÍser u tÍbın ra, zonÍ pÍroine fek de biyo dı letey. İnsonÍ ke hata a roze jŁ zon de qesey kerdo, a bÍtere ra dıma endi keşi kes fam nÍkerdo, zonÍ nıkaÍni veciyÍ werteĒ. Efsana de ki hama hama jÍ vatena dÍka mı nuşiyo. Na hÍkate, waxtÍ de perloda Tija Sodıria ke ma vatÍne, nustÍ mı ďFelsefÍ DÍkeĒ de veciye.

 

AvÍri, ma pÍroine ki xeylÍ xelefe kerde, qailÍ kamıl u pilunÍ xo nÍbiyÍne. Ma heni zonÍne ke na dina ma ra ibareta. TenÍ ke bime pil, ameyme ra xo, ma di ke isonÍ maÍ kamıli her jŁyÍ xo, jŁ kıtav u zonaisÍ xo jÍ deryay bi.

 

«a zonÍ mae?

 

DÍk u khalıkunÍ ma vatÍnÍ ke; zonÍ mae, honde sıtÍ mae şirÍno. «ıke, inson ke ame dina, ÁımÍ xo kerdi ra, vırÍnde veng u seda maa xo heşino pÍ u tania lorıkunÍ maa xo de, peyÍ coy cı ra gıran gıran qeseykerdene u zon mıseno. Domoni, sıfte zonÍ maa xo de, dormÍ xo, tabiyat u cındeu wazenÍ nas kerÍ u fam kerÍ. İnson, zono ke maa xo ra mıso, o zon, zono de naturo, jÍde qeyde u qural tey Áino. Zon, eve qeseykerden u nusnaene avÍr sono, gorÍ xo jŁ sıkıl u şÍma cÍno, dıma wendisxanu de beno standard. Zoni sero tım rolÍ mae zaf gırso. Şikime nia vacime: mae, ustına zon u kultıria, eve naine domonunÍ xo resnena ra, mısnena ra cı u kamiye dana cı. Cokao ke ma de u dina sero zafÍ welatu de cı ra zonÍ mae vacino.

 

Zon, her waxt ayne u tercumanÍ hisunÍ insonuno. HisÍ ke weşiya isoni de estÍ, esq u haskerdene, sabiyaene u virikotene, bervis u muruzıniye, inson qe jŁ zon de honde zonÍ maa xo naine ra thom nÍcÍno. İnson ke ferqÍ şirÍniya zonÍ maa xo de nÍbi, uzmatÍ zobina zonu ki nÍvecino. Ma ke ewro azo newe de nia da, ney zaf ret vineme. CÍncÍ ke zonÍ maa xo de pil nÍbiyÍ, yi cÍnci her het ra nÍmezetiÍ. Raştiye ke vacime, uyo ke zonÍ xo ra biyo, kami u kultır u itıqatÍ xo ra ki biyo! «ıke, kami u kultır u itıqat, ni bÍzon nÍbenÍ, ebe zon yenÍ werte u name benÍ.

 

Tım wayirÍ zoni qomo, raxeleşiyaen u merdena zoni qomi dest dera. Ma Áıqa ke gıraniye dÍ zonÍ xo u sero vınetime, zonÍ ma honde ki avÍr sono. AvÍrşiyayişÍ zonÍ ma, avÍrşiyaişÍ literaturÍ mao. AvÍrşiyaişÍ literaturi ki wertÍ zonunÍ dina de nasbiyaena zonÍ ma Zazakiyo.

 

Wes bo ROZA ZON  MAE!

 

20- 2- 2016