Anasayfaya geri dön

Zazaca’da “ê” ünlüsünün kullanımı ve yazım hataları

Asmêno Bêwayir

Kısaltmalar

Giriş

Zaza dilinde ê (şapkalı e) ünlüsü hem tarihi, hem işlevsel açıdan, hem de sesbilimsel (fonetik) olarak önemli bir yere sahiptir.

Tarihî yöndeki olan ehemmiyeti, örneğin Farsça’ya karşın, Zazaca’nın, Kürtçe, Tacikçe, Beluçi vs. bazı İrani dillerde de olduğu gibi eski sesi olan “ê”yi günümüze kadar önemli kelimelerde koruduğudur. Orta-İranî (Orta-Farsça, Partça, Sogdca, Baktrice vs.) dillerinde büyük bir ihtimalle ince kapalı ē olarak telaffuz edilirken[1], modern Farsça’da (Tacikçe hariç) bu ses uzun ī (ﻯ, ﻴ)’ye dönüşmüştür. Ê ünlüsü eski Eski Farsça ve Avesta dillerinin aē, ae ikili ünlüsüne dayanmaktadır.

Örneğin:

Aşağıdaki örneklerde de belirecek olan, sözcüklerdeki ê ünlüsünün çoğu kelimelerde Zazaca’nın hemen tüm ağızlarında sabit şeklini koruması, değişime uğramamasıdır.

Ê ünlüsünün alfabedeki işlevi:

1.       Uluslararası sesbilim alfabesinde (IPA) [e] diye yazılan, Zazaca alfabesindeki Ê/ê (kapalı e) sesini karşılar.
Doğu-Dersim (Mameki, Nazımiye, Pülümür, Erzincan, Pertek, Tekman, Hınıs) ve Palu-Bingöl şivelerinde ise ê ünlüsü sözcükte arases olduğunda damaksıl (palatal) [^jε] (ye gibi) okunur. Örneğin sözkonusu bu iki ağızda dês (duvar) telaffuzda ê ünlüsünün araseste olduğundan dolayı ‘dyes’ gibi okunur. Diğer şivelerde ise sadece kapalı ê diye okunur.

2.       İsim tamlamasında eril tekil ve çoğul iyelik izafesi olarak işler:
çımê ma – ‘gözümüz/gözlerimiz’

3.       Sıfat tamlamasında isimde çoğul izafesi ve de eril tekil ismin bükünlü haldeki izafesi olarak işler:
waê pili – ‘büyük kızkardeşler
lacê bıraê pili – ‘büyük kardeşin oğlu’

4.       Aidiyet zamiri ê (yê):
ê to – ‘seninki’

5.       Kuzey-Zazacası ve Çermik-Siverek-Gerger Zazacasında belirsiz sayı eki “1” olarak işler:
vergê – ‘bir kurt’

6.       Varto-Kiği ve Çermik-Siverek Zazacasında 3. çoğul kişi şahıs zamiri:
ê – ‘onlar’

 

7.       Fiil çekiminde şimdiki zaman ve miş’li geçmiş zamanda 2. ve 3. çoğul kişinin şahıs soneki:
şıma / ê vanê – ‘siz söylüyorsunuz / onlar söylüyor’
şıma / ê şiyê – ‘siz gitmişsiniz / onlar gitmiş’

Makalede dile getirilmek istenen asıl konu, ê ünlüsünün Zazaca’da sesbilimsel olarak özel bir yere sahip olduğudur. Bu nedenden ötürü özellikle ele alınması gerekirken, bu harfin kullanımında yazarların birçoğu hala hatalı yazdığı görülmektedir. Hatalı yazımın düzeltilmesi için bu yazı bir kılavuz metni olarak tavsiye edilir.

Zazaca’nın yazım (imla) ve sözcüklerin doğru şekliyle yazılması konusunda yapılan hataların nedenleri; bu dilin, özellikle Cumhuriyet yıllarından sonra bilinen yasaklardan ötürü henüz yeterince analiz edilebilip saptanma olanağına sahip olmadığından, günümüze kadar da dilbilimsel araştırmaların yeterince derinleştirilme ve kamuoyuna yayabilme olanağına ve kurumlarına sahip olmadığından, bir de Zazaca yazının henüz başlangıç aşamasında olmasından kaynaklıdır.

İlkin, şimdiye kadarki Zazaca yazında ê harfinin en çok nerde, hangi sözcüklerde yanlış kullanıldığı ve hangi nedenden ötürü yanlış olduğu kanaatine varılması gerek. Bunu yaparken, Zaza Dilinin sadece belirli bir şivesini değil, bildiğimiz tüm şiveleri bir bütünleştirici olarak ele almamız gerek. Bu dilde farklı ağızların olması, dil birliğini zorlaştıran bir etken olsa da, dilbilimsel açısından bir zenginliktir ki, Zazaca’da sözcüklerin kökünü, özgünlüğünü tespit etmekte şiveler birbirlerini tamamlayıcı bir işlev görür. Belirli şivelerin çoğu yönden arşaik kalmasına rağmen, hiçbir şive her yönüyle özgün şekline sadık kalmamıştır. Farklı ağızların varoluşu ve bunların irdelenmesi, bu dili analiz edip sağlam sonuçlara götürmeye yarar sağlamakta.

Vardığım sonuçlardan biri de, Zazaca’da birçok sesin şiveden şiveye değişmesine ve söyleyiş farklılığı olmasına rağmen, ê ünlüsünün hemen tüm şivelerde değişmez olduğudur. İstisnalar kaideyi bozmaz.

Yazılımlarının yanlış olduğunu saptayabileceğim kelimerde en çok rastladığım hatalar kelimelerde yapılmakta:

 

1. kês, kêsıke, kêmer, kêrm, khêrr, khêwe, kêwra, kêf, gêrm, gêrmi, gênde, kêmi;
2. kêm, nêr, hên, 2 hêş, lapa hêş, hurênd, dırvêt, têpia, têy, sêy, nêy, qêy, vêjiyaene
3. dewres, asmen, Khures, awres, veren, Uşen, recaene/rezaene, je, gire daene, girenaene, bijek, vijer
4. şêrr, şêftaliye

Bunlardan 1. ve 2. satırdaki sözcüklerde kullanılan tüm ê’ler yanlıştır, bunların yerine e yazılması gerek. 3. satırda son hecedeki e yerine ê yazılması gerek. 4. satırdaki ê harfleri yerine de keza e yazılması gerek.

Ê harfinin yanlış kullanışını tespit ettiğimde dört farklı hata şekliyle karşılaşmaktayım:

 

1. Merkez-Dersim (Mamekiye-Nazımiya) ağzına has olan k ve g artdamak ünsüzlerin damaksıl telaffuzu,
2. Seslem etkilenmesi ve sonraki hecedeki i ünlünün yutulması,
3. Doğu-Dersim ağzına has olan, sözcükte son hecenin zayıf telaffuzundan dolayı aslolan ê sesinin kaybolmaya yüz tutması ve e diye işitilmesi.
4. Zorlama ê.

Analiz ve Açıklama

 

1. Merkez-Dersim (Mamekiye-Nazımiya-Mazgerd) ağzına has olan k ve g artdamak ünsüzlerin e ünlüsü önünde ince damaksıl telaffuz edilmesinden ötürü aslen e olan ünlünün ê diye algılanması.

K ve g artdamak ünsüzleridir, ki birçok dilde, o dilin farklı şivelerine göre de ayrı ayrı telaffuzları olabilir ve değişime de uğrayabilir. Kuzey-Zazacasının (Alevi-ağızları) Doğu-Dersim ağzında, özellikle Mamekiye (Tunceli), Mazgirt ve Nazmiye ağzında ise diğer ağzılara karşın bu iki artdamak ünsüzü biraz daha ince telaffuz edlimektedir[2]: [k_j / g_j]. Böylece, bu ünlülerden sonra gelen kimi sözcüklerdeki e ve ı sesi inceltilir, ê veya i gibi kapalı telaffuz edilir. Kapalı telaffuz edilmesinden dolayı bu ağzı konuşanlar tarafınca k ve g ünsüzünden sonra gelen e/ı sesini ê veya i diye yazmaktadır. E ünlüsünün inceltilmesi de k/g ünsüzlerin ince telaffuzundan kaynaklanmaktadır, e sesinin ê olduğundan değil. Bu nedenden ötürü aslolan e’nin diğer şivelerde olduğu gibi e diye korunması gerek, ancak o şekilde yazılımı doğru olur.

Peki, sözcüklerde k veya g ünsüzlerinden sonra gelen ê ünlüsü, Dersim ağızlarını ne şekilde etkilemektedir?

Bu soruya yanıt bulmamız için aşağıdaki çizelgede bulunan sözcüklerin sesbilimsel özelliğini inceleyelim. Verdiğimiz örnekler Hozat-Merkez, Çemişgezek, Kiği ve Bingöl şivelerindeki telaffuz şeklidir:

Dersim Zazacasını konuşanların birçoğu ise yukarda bulunan sözcükleri farklı şekliyle bilmekteler:

çêna, çê, çês, çêf, çêriye, çêm, çhêr, çhêr, çêsık, çin, çip, çêran(g); cên-, cêraene, cênc, ci, cit, hemcên, cian/can.

Görüldüğü gibi Zazaca’nın Kuzey ağızlarında ê / i ünlülerinin etkisinden ötürü k sesleri ç’ye, g sesleri de c ünsüzüne dönüşebilmektedir (damaksıllaştırma; Palatalisierung):

kêna     à        çêna

kê        à        çê

kês       à        çês

kêf       à        çêf

kêriye   à        çêriye

kêm      à        çêm

khêr     à        çhêr

kêsık    à        çêsık

kin        à        çin

kip        à        çip

kêran    à        çêran(g)

gên-     à        cên-

gêraene à       cêraene

gênc     à        cênc

gêc       à        cêz

gi         à        ci
git        à        cit

hemgên à       hemcên

Burda orijinalitesini koruyan ses k / g varyantı olanlardır, ki bunun birkaç etimolojik (kökenbilimsel) örneklerle kanıtlanması mümkün:

 

Yukarıda 1. hata şekli diye satırdaki yanlış yazılım şekli diye belirttiğim sözcüklere bakalım:

kês, kêsıke, kêmer, kêrm, khêrr, khêwe, kêwra, kêf, gêrm, gêrmi, gênde, kêmi

Bunların doğru yazılımı şöyle olması gerek:

Eğer yukardaki kelimelerde, yanlış yazıldığı gibi e yerine aslen ê ünlüsü olsaydı, bu anlamda olan kelimeler Zazaca’nın muhakkak bir şivesinde çês, çêsıke, çêmer, çêrm, çhêrr, cêrm vs. diye varyantları olurdu, ki bu sözcüklerin hiçbir şekilde bu anlamlarıyla k/g ünsüzlerin ç/c ünsüzlerine dönüşmüş bir varyantı yoktur.

Ne var ki şu bildiğimiz farklar muhtelif şivelerde mevcut (aşağıdaki örnekler, soldaki Merkez-Hozat/Çemişgezek, sağ taraftaki de Ovacık Zazacasındandır):

Görüldüğü gibi k/g ünsüzlerin ç/c ünsüzlerine dönüşmesine rağmen ê ünlüsü değişmemektedir.

Ê ünlünün olması ve olmaması gereken ve birbirine seslem olarak benzeyen sözcükleri karşılaştırıp farkını görelim:

2. Seslem etkilenmesi ve sonraki hecedeki i ünlünün vurgusuz olduğu taktirde yutulması

kêm, nêr, hên, 2 hêş, lapa hêş, hurênd, dırvêt; nêzdi, têpia; têy, sêy, nêy, qêy, vêjiyaene...

gibi sözcüklerdeki ê’nin yanlış olduğu belirtilmişti. Burdaki sorun da seslem etkilenmesinden kaynaklanmaktadır. Zazaca’nın çoğu şivelerinde rastlanan seslem etkilenmesi, bir hecede e veya ı ünlülerin, sonraki hecedeki özellikle vurgusuz olan –i ön ünlüsünden etkilenip hafif inceltilmesi[4]. Bu etkilenme ise, e sesinin ê, ı sesinin de i gibi algılanmasına yol açmakta, ki aslen öyle değildir ve köken olarak da bu sesin ê/i değil de e/ı olduğunu kanıtlamak mümkün.

Yukardaki sözcükleri ve bazı seslem tiplerini ele alalım:

-          ‘eksik’ sözcüğünün Zazaca karşılığı kêm/kêmi değil, kemi’dir. Neden?
1. kêm sözcüğünün Zazaca’daki anlamı, yukardaki tabelada gördüğümüz gibi ‘sicim’dir ve kimi ağızlarda çêm diye telaffuz edilir . Eğer ‘eksik’ kelimesinde gerçekten ê olsaydı, Zazaca’nın belirli ağızlarında çêm şeklinde söylenirdi, ki böyle bir varyant yoktur.
2. Koşaç (ek-fiil –dir) eklendiğinde sözcüğün bir i ile bittiği duyulmaktadır: Ma de nan kemio.
3. Sözcük isimleştirme ekleriyle soyutlaştırıldığında, -i sesi düşürülüp son ek takıldığında, e ünlüsü daha da açık işitilir: kemaniye, kemasiye.
4. Köken olarak ‘kemi’ sözcüğü Eski Farsça ve Avesta’da kamna-, Pehlevice’de ve Yeni Farsça’da kam/kem ﮐـَﻢ diye bilinmekte ki, uzun ē veya ī’ye rastlanılmaz.

-          ‘eril’ sözcüğün karşılığı, sanıldığı ve yaygın olarak yazıldığı gibi nêr değil de, neri’dir:
1. Koşaç eklendiğinde sözcüğün bir i ile bittiği duyulmaktadır: Guko ke manga za, nerio.
2. ‘neri’ kelimesi etimolojik olarak Avesta, Partça ve Pehlevice’de nar‘a dayanmaktadır; Farsça karşılığı da ner ﻧـَﺮ, Orta Farsça ve Partça’da nar idir ki burda da uzun ē veya ī’ye rastlanmamaktadır[5].

-          ‘öyle’ kelimesinin Kuzey-Zazacasındaki karşılığı hên değil de vurgusu ilk hecede olan heni / hini, Güney (Çermik-Siverek)-Zazacasındaki varyantı weni/wıni idir:
1. Koşaç eklendiğinde sözcüğün bir i ile bittiği duyulmaktadır: No henio.
2. Güney-Zazacasında muhtemelen h- önsesinden w- önsesine dönüşmesine rağmen bir ê değil de, e ile ı ünlülerin arasındaki rastlanan değişim belirmektedir.
Not: Kuzey-Zazaca’daki hini varyantında olan ilk i’nin ı olması gerek, fakat bu h’den kaynaklı olup da i’ye dönüşmüştür, zira Kuzey-Zazacasında hı- seslemine rastlanmaz[6]; h’den sonraki ı da hi- diye telaffuz edilir.

-          Bükünlü hal-, çoğul- veya bazı dişil kelimelerde olan -i, önceki hecede olan -e veya -ı ünlülerini inceltir gibi etkiler; -a, o- ve -u ünlülerinde  ise göçüşme (metathesis) yaratır. Fakat yavaş ve tane tane telaffuz edildiğinde sesin aslı belirir. Ondan ötürü kelimenin aslına sadık kalmak gerek:

              çê Hesên değil de, çê (kê) Heseni ‘Hasan’ın evi’

              Lawıka Xozayt değil de, Lawıka Xozati ‘Hozat türküsü’

              khudiyê hêş değil de, khudiyê heşi ‘ayının yavrusu’

              rıka bayn/boyn değil de, rıka bani/boni ‘evin temeli’

              dırbêta mı değil de, dırbetia mı ‘yaram’

              gêrma doy değil de, germia doy ‘ayran çorbası’

              na-hên (böyle-öyle) değil de nia-heni ‘böyle-öyle’

              qelemi, mordemi, çêveri, defteri, kilıti, sanıki, bostani vs.olması gerek!

Koşaç ile talaffuz edildiğinde:
”no veng, vengê astorio; na lınge, lınga kutıkia; ni ardi, ardê Çê Bakıliê; „henio, ewro hirê rocio nêamo”; „çar serrio itaro”
è Koşaç eklendiğinde -i ünlüsü olduğu duyulur (kısa bir y gibi çıkar).

Fonetik bir kural olarak bilindiği gibi, Dersim Zazacasında ş, j gibi dişeti-damaksıl (post-alevolar) sesler, genelde şartlar altında belirir: s veya z dişeti ünsüzünden sonra bir –i/ü kapalı ön ünlü geldiğinde, ş veya -j’ye dönüşür[7]. Ondan ötürü aslen ş olan sesler Dersim veya Kuzey-Zazacasının çoğu ağızlarında s’ye dönüşmüştür; veya, asıl s- olan sesler kısmen de ş’ye dönüşür[8]. Bu özellikten ötürü hêş, yê Hesên, torjen gibi yazılımlar hatalıdır, heşi, Heseni, torjên diye yazılmalıdır.
Örneğin çoğu Zaza şivelerinde 1 heş; 2 heşi diye söylenilir, zira kelimede o şivelerde s/z dişeti ünsüzlerine dair fonetik bir kural yoktur ve aslına sadık kalmıştır. Ama Dersim Zazacasında hêş kelimesinin o şekilde olması zaten sesbilimsel açıdan mümkün değil; yani ortada bir ş varsa, mutlaka onu o ş veya j sesine dönüştüren bir i olması gerek: heşi, goji, saci...
Ayrıca a veya o seslileriyle biten eril kelimelerin tekil bükünlü veya yalın çoğul halinde sonuna y yani, i ünlüsünü alması da fonetik olayın gerçekliğini kanıtlar: çermê gay, gılê koy.

-          ‘sonra’ sözcüğün Güney-Zazacasındaki ve de özgün şekli tepeya / tepiya idir, ki Kuzey-Zazacasında kısaltılmış biçimde tepia diye söylenilir. Kelimenin têpia yazılışı muhtemelen yanlıştır. Zazaca’da ‘dışarı’ anlamına gelen teber sözcüğü te- önekinden ve ber ‘kapı’ sözcüklerinden müteşekkildir. Te- öneki bu anlamda iliştirildiği kelimeye ‘dışarı, dışında, öte’ anlamını katar. ‘tepeya / tepia’ kelimesindeki de kanaatimce te- önekidir.

-          -ey- seslem tipi taşıyan tey, sey, ney, qey, meyman, keyneke, seytan, Zeynebe, zeiye gibi kelimelerde de y’den etkilenmekte; fakat e’nin kapalı çıkmasından dolayı başına külah geçirilip –êy-  yazılması da yanlıştır. Kimi ağızda –ey- seslemi –ê-‘ye dönüşmüştür (keyfàkêf, keynekeàkêneke, zeyàzê^y/jê[9], seyrà sêr/şêr) ama bu dönüşmenin seslem olarak sınırını iyi görmek gerek, ki –êy- gibi seslem tipine rastlanmaz. Mesela, sêy, sêytan, Zêynebe, zêiye sözcüklerinde bazılarının yazdığı gibi gerçekten bir –ê- sesi olsaydı, Doğu-Dersim ağzında seslem arasına geldiği taktirde şu şekilde söylenmesi gerekirdi:
şêy, şêytan, Jêynebe, jêiye.
Bur tür varyantların Doğu-Dersim ağzında mevcut olmadığına ve de ê sesinin genelde Zazaca’da değişmez bir ünlü olduğunda göre, doğru yazılış şekli sey, seytan, zeiye vs. olmalıdır.

-          ‘çıkmak’ fiilinin yazılımı veciyaene/vejiyaene/vıziyaenı olması gerekirken, i ünlüsünden etkilenme yarattığından ötürü e’yi inceltir ve o şekilde anlaşıldığından vêjiyaene diye yazılır, ki bu da yanlıştır. Bu fiilin geçişli şekli vetene ‘çıkarmak’, şimdiki zaman gövdesi vec-en- (vej-en- /vez-en-) diye çekilir. Şimdiki zaman kökü vec-‘de görüldüğü gibi ê değil e ile söylenmekte. Kök şeklinin bu sonekle Zazaca’da değişmediğine göre, edilgenlik (Passiv) ve geçişsizleştiren sonek –i- eklendiğinde de veciyaene diye yazılması gerek. –i- eki komşu seslemdeki e’yi inceltebilir, ne var ki sonek, kökü değiştirmez[10].

 

3. Doğu-Dersim ağzına has olan, sözcükte son hecenin zayıf telaffuzundan dolayı aslolan ê sesinin kaybolmaya yüz tutması ve e diye algılanması.

Doğu-Dersim ağzında ê ünlüsü damaksıl bir şekilde [jε] gibi telaffuz edildiğinden ötürü, bazı kelimelerde son hecenin zayıf söylenişinden, özellikle de r ünsüzünden sonraki telaffuz zorluğundan ve de kalın e gibi algılandığından dolayı, aşağıdaki sözcüklerde olması gereken ê, yanlışlıkla e ile yazılmaktadır. Zazaca’nın diğer ağızlarında ise ê sesinin sadece tek ünlüyle çıkarıldığından ötürü, e ile ê arasındaki fark daha belirgindir:

dewrês, asmên, Khurês, awrês, verên, Uşên, rêcaene/rêzaene, zê/jê, gewrês, gırê daene, gırênaene, bıjêk, vıjêri

Örneğin, Uşên (< Huseyn) veya bıjêk (< bızêk) sözcüğün Doğu-Dersim ağzında Uşen veya bijek diye yazılması sesbilimsel olarak zaten yanlıştır. Çünkü sesbilimsel olarak bilindiği gibi, Doğu-Dersim ağzında s ünsüzünden sonra araseste ancak ê veya i ünlüsü s sesini ş ünsüzüne dönüştürebilir.

 

4. Zorlama ê

Şerr (‘kötülük’) veya şefteliye (‘şeftali’) kelimelerin bazı yazarlarınca şêrr, şêftaliye şeklinde yazılması zorlamadır. Doğu-Dersim ağzında s sesini ş’ye çevirtebilmek için –kelimenin aslında olmadığı halde- ê kullanılmakta. Halbuki Dersim Zazacasında bu sözcükler serr, sefteliye / sıfteliye şeklinde söylenmektedir, dilde varolan kelimelerdir:
Ma dara sefteliye nê de. Serrê xo ki, xêrê xo ki yê to bo!

Palu-Bingöl Zazacasındaki ê harfin kullanımı

Palu-Bingöl Zazacasındaki ê ünlüsünün telaffuzu Doğu-Dersim ağzında olduğu gibi damaksıl şekilde [^je] telaffuz edilmesine rağmen, Doğu-Dersim ağzıyla yazanlar sözcüklerde ê harfini kullanmakta, Palu-Bingöl ağzıyla yazanlarsa bu sesi içeren sözcükleri –ye- şeklinde yazmaktalar: dês ó dyes.[11]
Aynı değeri olan ve anlam değişikliğine uğratmayan ünlünün farklı şivelerdeki telaffuz değşikliğinden  ötürü yeni harf veya yerel yazım şekli üretmenin bana göre gereği yoktur ve yazı dilinde şiveler arasındaki anlaşmazlığı büyütür. Denildiği gibi, sözkonusu şivelerde ê ünlüsünün araseste olduğu zaman [^je] gibi telazffuz edildiği kuralı var.

Ê ünlüsünün Zazaca’da köklü bir ses olarak seyrek değişime uğradığına göre, Palu-Bingöl şivesinde de Doğu-Dersim ağzındaki gibi arases olan –ye-, ê diye yazılması daha doğru ve diğer şiveler için de okunaklı olur:

dês, zêd(e), zên, guazêr, gêc, nê, hirê

Öte yandan, Palu-Bingöl ağzı ile yazanlar, ê harfini sadece kapalı şekilde telaffuz edilen ê [e] için kullanmaktlar (ikincil e burda ë diye belirtilmiştir):

Şıma se kënⁱ, dyësⁱ bonⁱ Hesënⁱ  vırazënⁱ? – ‘siz ne yapıyorsunuz, Hasan’ın evinin duvarını mı kuruyorsunuz?’

Koşaç eklendiğinde ise, i sesi isimde belirmekte:
In boni Hesenio şıma hê vırazënⁱ? ‘Bu yaptığınız Hasanın evi mi?’

Bu cümleyi muhtelif ağızlardaki söyleniş şekilleriyle kıyaslayalım:

Şıma se keni, dêsi bani Heseni vırazeni? (Kovancılar, Maden vs.)

Şıma se kenê, dêsê banê Heseni vırazenê? (Varto, Tercan, Siverek, Çermik)

Önceki bölümde de belirtilen aynı sorunla burda da karşılaşmaktayız: Seslem etkilenmesi ve sonraki hecedeki i ünlünün yutulması![12]

-          Palu-Bingöl ve genel anlamda Merkez-Zazaca ağızlarında (Lice, Ergani, Kulp, Piran) isim tamlamalarında eril ve çoğul iyelik izafesi –i’dir (diğer ağızlarda: -ê):
Gay xali ma nêweşo.[13] – ‘dayımızın öküzü hasta’

-          Şahıs zamirlerinde 2. tekil eril, 1., 2. ve 3. çoğul şahıs soneki –i’dir (diğer ağızlarda: -ê):
Ma weni; şıma şımeni; yı qal keni.

Örneğin, şımıtış ‘içmek’ fiilinin şimdiki zaman çekiminde ez / tı / a şımena diye çekilirken, ma / şıma / yı şımêni, ê ile yazılması çelişik olur; çünkü, bir paradigmada iki tane farklı şimdiki zaman gövdesi yoktur (şım-en / şım-ên). Demek ki şımên diye yazıldığında, hem i ünlüsü yutulmakta, hem de yutulmasına rağmen izini bir önceki seslemde bırakmaktadır ki, kulağa şımën gibi gelmektedir. Doğru yazılımı ise ma / şıma / şıma şımeni olması gerek.

Dolayısıyla, yukardaki örnek cümlenin yazılımı –söylenişte farklı da olsa- şu şekilde tavsiye edilir:

Şıma se keni, dêsi boni Heseni vırazeni?

Son olarak tabelada bazı diğer yanlış yazılım şekilleri belirtilmiştir.

Anasayfaya geri dön