Zazaki / Dımli
Fahri Pamukçu [Gıramerê Zazaki
(Zuwanrêznayi)]
Zazaki - kop da zuwanan dê İrani da
pil ra zew zuwan
Zuwanê Zazayan, xelqo kı zêdeyêri werte dê
Mezrabotana Corın dı, kılorek (çember) da Xoresan-Mutki
Diyarbakır-Dêwreg-Gerger-Zara-Beyburti miyan dı kopende ronışyaye wo,
zuwanê inan... cêvetış dê çendan gore, no xelqo kı esslê cı Dımli (yan
zi Dumıli) yo, no name wo Zaza bı fekan dê xelqan dê embıryanan a (!),
zuwan dê cı dı zêde biyayen da herf da "z" sera deyawo cı. Rastayi ya na
cêvetış mıneqeşe wazena. Ze kı ninan rê vanê Zazay, ne ya piya, nê
vêşêri xwo name dê Dımli ya anê ver. (Dersımızi xwo rê vanê "Kırmanc",
Piranızi zi xwo rê vanê "Kırd".)
Dımıli hım zew xelqi hım zuwanê
cı ifade kena. Fıkro pêt o yo kı dawelatê Dımıliyan Dêlam o (yan zi
Deylam / Daylam). Texminan ser, namewo Dımıli zi "Dêlam" ra yeno. Dêlam,
veraroz dê Dengız dê Azeri dı zu mıntiqeyê da koyına kı tede Dêlami -zew
zuwanê do zey Dımli- qısey bena, wuza wo. Texmina, zew koço kı wuza ra
werısto ver dawo rozaway, şiyo u çend cayan dê Mezrabotana Corın dı komi
rona wo. Nê komi Dımliyê ê dê na roz ê. Naqor, êyê kı nê koçi pey dı
mendê ê zi Goran-Hewrami u zewbina komên zuwanan dê bıni yê.
Age Meyer Benedictsen, eserê xwo "Les Dilects D'Awraman
et de Pawa, Qopınhaq 1971, rıper 3-6" dı, mıntiqe da Hewramani dı tetqiq
kerden u geyrayen da xwo sera vano kı; gore dê fonoloji, morfoloji
(vırastenzanayi) u zuwanrêznayi da cı, Hewrami u Zazaki pê ra nêzdi dudu
zuwani yê. Dabeste dê berrızyayen da mıletperwerin nêzdi ameyena zuwanan
ewro rasti ya nê fıkıri arda werte. Nay sera, zew şeno mantıq po bero
kı, Zazaki u Gorani dudu zuwani yê rêçe ra pê gırêdeyayeyê.
Coxrafiyeyê Zazayan dê ewroyıni dı xelqo tewr kıhano kı zaneyeno
na dawelat dı ronışyaye biyo "Hurri" yê. Hurri cana ra ameyê dawelat dê
Zazayan, Mezrabotana Corın. Cawo tewr verêno kı nê Hurriyan cı ra
vıziyayê, nay sera zêde vinaway estê. Nê vinaway pêro kı arêdeyenê
pêser, na rastani yena werte; nê Hurriyên kı rêçe ra zu qewmê da İrani
yê, dawelatê ninan Koyan dê Qafi dı rozawa dê Gol da Areli, miyabên dê
Dêlami u Agıri dı ca yê dı biyo. Vera peyni da serran dê III hezaran V.İ
dı, wexto kı rastê çax dê vılabiyayen da Eqadan yeno, no çax dı Hurriyan
ray berda Mezrabotan da Cori ser, zor da wo xetan dê xelqan dê Hititan,
Mituniyan, Eqadan, Asuriyan u Babilan kerdê, wext bı wext zi kewtê
bındestê cı; rıziyayen da sukduwel da Katmuxi (suka Semsuri u çoşmeyê
cı), dıma zi, serr da 713 V.İ dı, rıziyayen da Meliddu (Meletiya Kıhan)
sera sahnewo siyasi dê terixi ra abıryayê. No terix ra tepiya, Hurriyan,
duwelên kı Mezrabotana Corın dı roneyayê, inan miyan dı zuwanê xwo,
mitolojiyê xwo, ew eddet u vinayiya xwo po berdo.
Vanê kı, Hurri
nêresaybiyê kultur (kare) dê nusten; qandê coy, terix dê medeniyeti dê
nê xelqn dê embıryanan; zey Hititan, Eqadan, Babilan, Asuriyan u
Mitaniyan miyan dı, din dê cı, ew zuwan, mitoloji, eddet u vinayi da cı
sero serpoşên muhimi ameyê werte.
Zewna xelqo kıhano kı welat dê
Zazayan, Mezrabotana Corın dı rona wo Sıkitiyê. Nı Sıkitiyên kı suwari
biyayen da xwo ya yenê zanayen, kultur u huneri ser zêde po şibiyê ew
xelqê do zêde cengawer biyê. Sıkiti rêçe ra qewmê da Hınd-Ewropa yê, ew
ninan miyabên dê serran dê III u II hezaran V.İ. dı, çoşme dê Gol dê
Erali dı emmır kerdo; pey dê serran dê III hezaran V.İ dı, nê wuza ra
vıziyayê, şiyê u deştan dê Urısiyeyê verarozi u koyan dê Qafan dı ca da
wo xwo.No coxrafiye, na roz da ma dı Osetiya ya. Xwora, Oseti zi kokê cı
Sıkiti yê.Dıma Sıkitiyan welatê xwo kerdo hera, sevcêr biyê, şiyê
Mezrabotana Corın, wuza dı rona wo, ew pıra, pıra duwela xwo heta Yehuda
po berda.
Gorê dê vinayi da çendan, Zazaki him ra, çıhar şiveyan
dê Kurdi ra zew zuwan o; Zazaki, Kurmanci, Sorani, Gorani. Çendna kesi
vanê kı, kom da zuwanan dê İraniya pil miyan dı Zazaki zew zuwanê do ca
wo. Axıri, seni kı bıbo u pobıberiyo, ew çiyo nêzanayewo kı cıya esto
pêro bıvıziyo werte.
Kom biyayen da zuwanan sera, a koma
zuwanana kı Zazaki bıxwo zi ilaqedar kena, ay sera qenêbo çend vinaway
bıdeyê fayde keno.
Çıme wo tewr kıhano kı abırnayen da şiweyan
dê Kurdi ser zaneyeno Şerefnameyê Şerefxani yo. Şerefxan komanê
Kurdan u zuwananê cı wuna rêzayneno; Kurmanc, Kelhor, Lor, u Gor.
Şerefname dı bahsê Zazayan u ê dê cı Zazaki qet nêkeno.
Oskar
Mann, Zuwan dê Kurdi sera têgeyrayen da xwo gore, Kurdi, ze
"Kurmanciya rojxilati, ê peyaroji ew ê veraroji" cê ra abırneno, ew
Zazaki zi ze şiweyên dê Gorani gêno desta.
Dr. Mac
Kenzie, meqale da xwo ya "Kürt dilinin kökeni" ya kı serr da 1961 i
dı Pêserok da Zuwani dı çap biya, ay dı Kurdi dudu hetan ser abırneno;
"kurmanciya Corın, Kurmanciya Cêrın". Ey Gorani ze zuwanê do xwoseri
qebul kerdo. Ey eser dê xwo yo "The Dialect of Awraman
(Hawramani-Luhan)" dı Gorani ze qolê do Farısiya kıhan gurota dest.
Eserê xwo yo "Grammar of Kurmandji, or Kurdish Language, 1913"
dı E.B.Soane, şiweyên Zuwan dê Kurdi, him ser, xe "Kurmanci ya
Corın, Kurmanci ya Cêrın" gurotê dest, ew Zazaki u Gorani ninan ra
abırnayê. Dr.Tewfıq Wehbi zi zey Soane, eyni vinayi sero yo.
Sosyolox (komzanyar) Ziya Gökalp, o yo kı esslê xwo Kurdo
labırê Tırkperwerin kerdena ame wo zanayen, ey tetqiq dê xwo yo "Kürt
Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, Komal Yayınları, 1975" dı
"Kurmanc,Zaza, Soran ew Lor" pêro ze zuwnên Kurdi gurotê desta, ew
Zazaki u Gorani ra zi ze "zuwanên pê nêzdi" bahs kerdo.
Aleaddin Seccadi, esrê xwo yo "destur u Ferhengi Zuwan ê
Kurdi, Erbi u Farısi" dı Kurdi him da dudu şiweyan ser abırneno; Şiweyê
Bahdinani (Botan) u şiweyê Sorani (Mukri).
Dr. Kemal
Fuad, şiweyanê Kurdi him ser wuna rêzayneno; "Kurdiya Rozxeleti ê
Rozaway, ê Verarozi, ew ê dê Goran-Zazayan".
Eserê xwo "Zımanê
Kurdi, Dabestbuni Coqrafyayiy Dialektakaniy" dı, Fuad Hemmê
Xurşid, zuwanê Kurdi ze "Kurmanciya peyarozi, Kurmanciya Werteyın,
Kurmanciya Verarozi ew Sorani" rêzayneno, ew Zazaki zi ze şiweyê do
bıniyo ê dê Gorani gêno dest.
Mehmed Emin Hewremani, esrê
xwo yo "Zari Zıman ê Kurdi ve Terazu yi Beravis da" dı, Kurdi ze
"Kurmanciya Corın (Bahdini), Kurmanciya Werteyın (Sorani), ew kurmanciya
Cêrın (Gorani)" gêno desta, ew Zazaki, Hewramani, Lori u Bacelani zi
Gorani Miyan dı vineno.
Zuwanzanyar-nuskar Malmisanıj,
Kurdi panz şiweyan dê essli sera Abırneno; Zazaki, Kurmanci Sorani
Gorani (Hewrami), ew zewbin şiweyên bıniyen kı Kurdistanê Verarozi dı
Qısey benê, ê.
Ebubekir Pamukçu, Têgeyrayox u
Zuwanzanyarê Zuwan dê Zazaki, nuskar; o yo kı vêşêri Zazaki sero
xebıtyayen da xwo ya vıziyawo ver (zaneyeno), ey Zazaki u Kurmanci cê ra
ca gurotê desta, ew diqet anto pêmaneyen da Zazaki u Gorani / Hewrami
ser. Ebubekir Pamukçu wekerden da Zuwanzanyani da (lingwistik) Zazaki
sero teniya nê, ê rêçan dê terix dê cı sero zi gurweya wo. Ey tetqiq u
têgeyrayena xwo na mesıla ser, zêdeyêri Stoqholm dı; veror pêserok da
Ayre dı, dıma zi heta Heziran 1992 kı vetê, ay dı dêbı mıneqeşi ver.
Têgeyrayox-Nuskar Minorsky, Kurdan miyand dı hehsê zew
unsurê do İrani keno kı, na qewmêda Kurdi niya (Koma
Goran-Zaza).
Têgeyrayoxo Êrmeni Garo Sasuni, kıtabê xwo yo
"Kürt Ulusal Hareketleri ve Ermeni-Kürt İlişkileri" dı vano kı, çendı kı
rêçê Kurdan u Zazayan qewma İrani da pil ra emewo zi, nê Zazayên kı xwo
Kurdi hesıbınenê, esslê ninan çaxan dê tewr veri ra zuna qewmê ra yeno.
Anci, na roz da ma dı, zêde têgeyrayaxi, nuskari u zuwanzanyarên
kı kare (kultur) u zuwan dê Zazayan sero xebıtiyenê, na mesıla da ca
biyayen u pê dı biyayen da Zazaki sero xwo vısto mıneqeşi miyan. Rastiya
cı, na mesıla sero hendlıxe qeyam qılaynayen zi icab nêkena. Hele kı, no
deme dê zanyani (ilim) u teknoloji dı, wuni aseno kı, zu mıneqeşeyê da
ewnayın hendlıxe mahnedêr (mahndayır) niya. Ma kı vazım "Zazaki xwo ser
zew zuwan o, ew Zazay xwo ser zu mılet a" na peyniya dınyay nêbena. O yo
kı, wa merdım bışo çıman dê aqıli ya bewniyo ew hewlin sero
bıfıkıriyo...Peyniya xwo, veranverê terixi nê xelqi piya ameyê ew ninan
zew coxrefiye dı emmır kerdo; mucedeleyê ninan amewo pêser; nê xelqan
pêrın zi eyni derdi antê u zey pê eyni kêf a şabiyê; kılmane, ninan
miyan dı bırabestiyê da rasti peyda biya. Essas, çi yo kı lazım o
bıvırazyo o yo kı hırg zuwan zemın dê serbesti sero xwo miyan dı qimet
bıdeyo cı u pobıberyo. Serbest nêbiyayena cı "asimilasyon" a.Rasti a ya
kı, Zazaki zi zuwanê do ê zew xelq dê gırdi yo; zey hırg zuwan dê dınyay
layıqê hurmeti yo ew cı ser têgeyrayen u xebıtiyayen heq keno.
