|
<< Peyser Şo
Pia-Cia Nustene
Asmêno Bêwayir
Verqesa
Hata nıka
raştnustena (imla) Zazaki sero tek jü gurenais kıtab de veciya, uyo ke
layıqê itıbarê ilmio: Rastnustena Zonê Ma - C. M. Jacobson, 1993, Bonn.
Taê gurenaisê bini ki estê ke, yê dine qılawızê xo ilmi ra jêde
ideolociya. Kıtabanê grameri de ki, yê Ludwig Pauli, Zılfi Selcani, T.L.
Todd ya ki iyê nêilmkiy yê H. Turguti, Çekoy de, heqa raştnustene de
gurenaisê nêaseno. Mewzuyê ni kıtabu gramero, coka bara raştnustene de her
jüyê fıkrê xo ra imla xo nusna.
Peyniya qeşi, yê karê raştnustene hona
xeylê raa xo esta ke ma sıftê cı derime.
Letê
seri
Derdanê maê raştnustene ra jüyê ki, se ke zanino, pia-cia
nusteno. Koti pia bınuşiyo, koti cia?
Sebebê ke hata nıka pia-cia
nustene sero vaciay, taê derhequ de mı rê zaf iknaker u ilmki nêasay.
Gereke bıngê ni argumananê qeydu xırt cıerjiyo. Fıkrê mı uyo ke pê ilmi
isan rınd şikino qerarê xo serba na qeydey era cı do. Perso ke ilm cı
nêreseno, isan uncia bese keno pê mentıqi (Logik) arguman biaro ra ver.
Hata nıka jüyê ra serkewte (qeyr) gurenaisê raştnustene çino. Mordem
na helme de motacê yardım u mısalu beno, ke nia do, zonanê binu de, iyê ke
Zonê Ma ra nejdiyê, qeydê imla i zonu senênê. Zazaki rê ki zonê Irankiyê
ğerbi (West-Iranische Sprachen) mınasıbê. Na bare de fıkrê mı uyo ke ma
şikinime Farski de nia dime; Soranki, Beluçki, Taciki ki beno. Çıra ke
Farski hem serru ra yeno nustene, zonê de resmiyo ki. Hundae serrio ke
nuşino, uncia ki qeydey koti ke gerek diyo, vurnê ki1. Ebe vatena bine,
hunde waxti ra dıme, qedyu ro penge/pışke (tabu) ro nêna, qeydanê khanu ra
dırrıke nêbiyê.
Se ke kıtabê C. M. Jacobsoni de ki ardo ra zoni,
Tırki nêşkino raştnustena Zazaki rê derman bo, çıra ke zonê do zaf ciaro,
hem ki bunya (strukturê) xo zobinara; peydena yeme ser. Derdo gıran na
bare de nuyo ke, mordemanê ma zafine Tırkiya u Tırki de wendo, hetê
raştnustene ra ki -bıwajiyo, mewajiyo- tesirê cı de mendê. Hama isan mı
çım de na sem (bare) de adetê mordemu ra jêde, çiyo ke Zazaki rê mınasıbo,
heto bin ra, usılê vatene ra jübini çıqa cêno, ey qerar kero.
Terımanê
tekniku rê peyniye de lista qesebendeki de qayt bıkerê.2
Derheqê ke
pia-cia nusnaene de an ra kağıde ser, niyê:
I. Peyhurendi u namey /
hurendnamey3 [domani-ra, ey-ra…]
II. Namê waxtqesu be waxtqesu ra
[qesey-ken-, nia dan-…]
III. Fêlbendi (preverbi) be waxtqesu ra
[ra-kerdene, têra-kerdene…]
IV. Sıfetbiyais u nisange [beno serdın;
kunê zerre]
V. Qeseê ke vıleşiyê pê [ver-de, san-de, rew-ra, kopula…]
VI. Verhurendi "era, ero"
VII. Verbend4 u verhurendi [bê, bê-]
VIII. Boçık A: "eke / ebe / era / ero" de apostrof bıgurenime ya nê?
[kuno (')ra cı, tı (')ke yena]
IX. Boçık B: Fekê Vacuğe de -i (ki)
I.Peyhurendi u namey / hurendnamey [domani-ra, mı-ra,
ae-ra]
Iyê ke na mewzu de mı de no werê, diyaisanê mı zanenê.
Nine ki wazon ke tenêna çip keri, argumanu biari sıma çımi ver.
Pêserokê Ware u Tija Sodıri na derheq de qeydê cia nusnaena peyhurendi
u namu/hurendnamu hata nıka ke çıturi musê cı, heni cênê de (anê ra
hurendi). Hona ke Rastnustena Zonê Ma nêveciay bi, Ware de heni nusnêne.
Hama taê pêseroku de hurdêna formu ra nusnêne. Çiyo ke zanon, Rastnustena
Zonê Ma de no qeyde sero sare dacno.
Taine ya raa Kırdaski ra, ya ki
raa Tırki ra nusno. Nine ra ravêr mordem gereke ebe raa ilm u mentıqi caê
Zazaki wertê zonu de çip kero, gorê nae ki qeyde biaro meydan. Uyo ke yê
qeydu ki %100iya xo nêbena. Taê zonu de dı imkani danê ra cı; yê Holandki,
Norvecki ya ki qeydanê raşnustena Almankiyê newu de taê vurnaisu de dı
imkani vatê. Mordem şikino nia ya ki heni bınusno5. Yanê, ilam jü be jü ke
qeydanê imla biarime hurendi, no zon daêna rew nêxeleşino, vindi ki
nêbeno.
Nia dime, Rastnustena Zonê Ma de nae rê pelga 48. de se
vato:
„Peyhurendi, nê kelimê serbestiyê, nê ki sufikşiyê. Coka ison
nêzoneno peyhurendu eve namu u zamiru ra, pia ya ki cia bınusno. (…) Ciavê
ma werte dero. Peyhurendi eve zamiru ra pia yenê nustene, hama eve zovina
kelimu ra cia yenê nustene."
Nae rê ki ez wazon fıkrê xo pêskes
keri:
1. Zazaki de bara verhurendi u peyhurendiu de çewtbiyaisê
qefley ("öbek bükümü") esto. Almanki de „Gruppenflexion" vacino:
ey
mın u to ra pers kerd; ey Hesen u Xece ra pers kerd ya ki, ey mı be to ra
pers kerd.
Peyhurendi her name ra dıme nê, jü rae vacina, hama yê
hurdemêna namana.
2. Jüyê de cia (name), jüyê de pia (hurendname)
nusnaene tam maqul niyo, çıra ke hurendname, se ke terım ebe xo vano,
hurendia namey cêno: laci ra vat à ey ra vat.
Qıstasê ke qerar
danê ra cı, ni dı nuqtê verênê6. Çıke çiyo muim, xuya peyhurendiana.
Peyhurendi, jü peybendê hali (Casus-Suffix) niya.
3. Bara
'çewtbiyaisê zoni' (Flektion; büküm) de hirê babetê zonu estê (qesê wertê
nenıgu mı nay pêra):
a) zonê 'têdımki'y (agglutinierend; eklemli); zê
Tırki, Finki, Macarki
b) zonê 'namnenık'i ya ki 'çewtber'i
(flektierend; bükümlü); zê zonanê Hind-Ewropa, Erebki, Ibranki…
c) zonê
hecaini (isoliert; heceli); zê Çinki
Hurendia Zazaki babeta b)
dera, çıra ke namey benê çewt ["yê verg-i/verg-u"]. Zonanê Ewropa de
zanaena mı ra peyhurendi tım cia nuşinê. Tırki de coka çewtbiyais çino,
halê namu ebe peybendu [-i, -de, -den, -e] nisan benê, namey ebe xo
nêvurinê. Zonanê Hind-Ewropa de (Almanki, Irlandki, Zazaki, Hindki,
Ispanyolki, Hermenki, Yunanki uib.) hurendnamey sufiksi niyê, daêna qesê
xoserê/serbestê.
4. Peyhurendiê Zazaki mı rê na het ra ki zê
qesanê xoseru asenê: ni hem waxtqesu (fiilu) de, dılqê fêlbendi de
(Präverb) estê [ra-kerdene, ro-kerdene, de-kerdene], hem ki edat de
fonksiyonê xuyê verhurendi esto [era, ero, ede].
Sebebu ra jüyê ki
nuyo ke, ver-/peyhurendi u namey, zonanê binu de ki cia nuşinê [„mı ra"]:
from me (Ingl.), von mir (Alm.), van mij/me (Holl.), jı mın (Krd.), ez
men Nm zA (Frs.), de mi (Isp.) uib.
Ni qesu de cia nusnaene, vatena
qesey rê ki mınasıbo.
Usılê vatene ke vat, Erebki de veranê „mı
ra", „minnâ"o, yanê pia nuşino, uyo ke min + ennâ ra amo pêser. Farski de,
fekê qomi de, ez men Nm zA be to wt eb („mı ra", „to rê") gegane beno ezem
MzA, bet Tb . Yanê hurendname beno zê peybendi, uyo ke Almanki de nae ra
enklitische Endung ('qediyaiso pabeste') vacino; Farski, Goranki, Soranki
u Feylki (Kurdkiyê cêri) de ki esto.
Ma, Zazaki de ki durımo henên
esto ke, hurendname u peyhurendi riyê herfegınaene ra amê pêser, zê jü
qesey/cısmi vacinê? Esto; nae rê fekê Xozat-Vacuğe be Soyrege-Çermugi ya
ki yê Palo-Çewlıgi de qayt bıkerime:
a bı mına amê [a be mın ra
amê]: mın-ra: ràø, nàn.
Yanê r gıneno, n'o ke biyo vindi ya ki
quletiyo ro, ita vecino meydan, beno mına.7
a bı
meymanana/meymanona amê (a ebe meymanun ra amê): meymanan-ra: ràø, anàan.
Zobin:
ez bı tuya; tı bı kamia ama; o bı maina [maine ra] ame;
a bı kêneka (kênekı ra) amê; mı inan na vat8 … uçh.
No hal de
-an/-a yenê pêser, eke zê jü qesey vacinê, gereke pia bınuşiyê. Bızaniyo
ke ni dı qeseê, vıleşiyê pê. Hama 'mı ra' de çekuye nina pêser, zê dı qesu
ki vacino, nae ra jüyêna argumano ke cia binuşiyo.
Peyniya qesey:
peyhurendi, name u hurendnamey ra cia bınuşiyo:
Mı da to ro9. İne sıma
ra vat. To rê jüna çay biari? Ey ra çiyê lom meke! Mêse da mı de.
Xo-Vengê (vokalê) peyhurendi ke quletiyo ro ya ki gıno (d', r'):
Fekê Palo-Çewlıgi de peyhurendiy ya ki zerfi zê verêni de
nêvacinê, tenê vuriyê ya ki xo-veng (Vokal, ünlü) quletiyo ro. Gegane
metateze (göçüşme) ki biya:
rê/ri à ır/rı à r': Ez şıma r' çay ona.
Mêmonon ır xızmet bıkıri.
dı à ıd / d' : Kênek kıye d' niya. Mı lacek
ıd qısê kerd.
zi à zı à z': Ma z' cı r' va, gueş nyeda. Ombazon ız va,
yı rınd kerdo.
Kıtabê O. Manni ya ki Peter J. A. Lerchi de ni
peyhurendi ebe formo rê/ri; dı ya ki peybendê maykekiye -e/-ı nusnaiyê.
Yanê hona xeylê waxt niyo ke taê vengi biyê vindi, neslanê peyênu de heni
biyo.
Ez vaci ebe formo nıkaên (mır, şımad, merdımıd) ke bınuşiyê,
serba fekanê binu rehet areze nêbeno. Nae ra çıqa ke destebera yena, zelal
bınuşiyo. İsan şikino naca de alternatifê rono:
1.Eke ebe formo
khan bınuşiyo, pêro wendoğu rê daêna rehet beno (redaksiyon gereke dest
cıdo):
Ez kıye dı ruenıştiya.
Ma rı / ma ri zi xeberı amê.
Şıma zi welatoni ğeribon dı moneni.
2. ebe formo vindibiyae ke
ilam bıbo (vacime reportaj, kılame) apostrof cısaniyo, pia nustene ki
bena:
Ez kıye d' ruenıştiya.
Ma rı z' xeber amê.
Şıma z'
welaton' ğeribon ıd monên.
II. Namê waxtqesey be waxtqesey ra
[qesey ken-, nia da-…]
Bara pia ya ki cia nustena namanê
waxtqesu be waxtqesu de fıkrê zafine tenêna kıfso. Na derheq de hem
waxtqesey rê [‚qesey kenê'], hem ki fêlname (Verbalsubstantiv) u fêlsıfet
(ortaç, Partizip)i rê gurenino [qeseykerdena cı], zobin ki waxtqeseo
yardımker rê (Hilfsverb) [dana/yeno qeseykerdene]. İta ki mordem şikino
qeydey areze kero.
„a ke nia do, qesey kero" ya ki „a ke niado,
qeseykero" ?
Senê qıstasi serba qeyderonaene estê? Mordem gereke na
bare de Tırki ya ki Almanki ya ki zono ke ro u mentıqê Zazaki ra dürio, xo
düri fiyo. Çıra ke -eke mısalê vacime-, qesey kerdene be nia daene, Tırki
de jü mesdero, Almanki de ki: konuşmak, bakmak; sprechen, gucken/schauen.
Eke ma bınê hirey/heşi de ebe ni zonu ğeyal kenime, beno ke ni waxtqesu
Zazaki de ki zê jü waxtqesey areze (fam) bıkerime, nae ver ki pia nusneme,
ğeletinime. Uyo ke Zazaki de qesey nameo çewt/obliko, kerdene esıl sero
waxtqese ebe xuya.
Farski de ke nia dime, 'qesey kerdene' ra herf
zeden, 'nia daene' ra ki négâh kerden vacino.10 Ni ki cia nuşinê [herf u
négâh qesê xoserê].
Nuqtanê cêrênu de ez persê cia ya ki pia nustene
sero, kenu ke sebebanê fıkrê xo eşkera keri.
1.
Nustena mesderi: cia
Qesebend de ya ki jü nustê de zoni
sero, eke cia bınuşiyo, wendoğu rê nisanê cia nustene beno. Mesder ke
unciya, gereke wendoğ/e era ser kuyo ke untena waxtqesey de ki cia nuşino.
Qesey kerdene, fam kerdene, nia daene, hal kerdene, hez kerdene, lom
kerdene
Eke lewê mesderi de, kılameu () de, untisê xo nisan dino, beno
ke mesder pia ki bınuşiyo.
2. Pasif ya ki kauzatif de nustena
waxtqesê yardımkeri: pia
Formo pasif (edilgen) ya ki kauzatif
(ettirgen) ke gurena, mı çım de pia bınuşiyo, çıke o waxt mesder zê jü
cısmi kuno tê:
Pasif: Ispanya de Baski u Katalanki ki yeno
qeseykerdene. Saraiya Moğolıstani de Farski ki amo qeseykerdene.
Kaustaif: A be laceki germi dana têvdaene. O piyê xo dano xeberidaene.
Mı o da sondwerdene.
3. Nustena untisê waxtqesey:
cia
a) Waxtê nıkay u waxtê veri:
A hawt zonu qesey kena. Ma
dorme ra nia (nê)da. Ey germi têv dê. İne to ra xeberi da. Mı çıçegi ağwe
day. Sıma ey gos danê. Sıma ke hona qesey nêkerdi bi, ine na mesela hale
kerdi bi. Lınga mı ta diye. Sıma ca mı nêda. Ma arebe de ca benime?
b) Emır/babeta waştene (subjontif):
Sıma qesey (bı)kerê, i
qesey mekerê! A ke nia dero, o ki qayt kero, cı ra xeberi medo. Kaşkia to
jüri/zuri mekerdêne. Gosê cı ta de11! Tı germi têv de, o têv medo!
Halê emri de ki kelıma waxtqesey qesê de xosera/serbesta, şikina
teyna ki vındero; zê fêlbendu (ra-, we-, de-, pıra-…) niya. Yanê hurendia
verbendê/prefiksê emri bı- nêcêna. Mordem vacime şikino hem "qesey
bıke(r-)" vaco, hem ki -eke tenêna kerd kılm- "qesey ke(r-)" vaco.
4. Nustena fêlnamey: pia
Waxtqese gurenaisê namey rê
ki beno. Almanki de nae ra vanê Verbalsubstantiv, ez cı ra vanane
'fêlname'. No hal de waxtqese beno name; iyê ke dı kelımu ra yenê pêra ki,
benê zê jü kelıma. Usılê vatene rê ki mınasıbo ke pia bınuşiyo:
Qeseykerdena cı wese biye. Ebe xeberidaene arê ma beno xırabın.
Gevıjidaena herê ma mı rê wes amêne. Tadaena lınga mı.
5.
fêlsıfet: pia / cia
Fêlsıfet (ortaç, Partizip) zê sıfetio ke
waxtqesey ra pêda biyo. Pianusnaena cı meqbulo. Taê waxteqesey ki estê,
dergê; eke fêlsıfet de pia bınuşiyê, wendena cı bena çetıne. Ae ra mı çım
de, nustoğ waxtqesanê dergu de cia bınusno.
Perarey, mordemê ma
vindibiyae bi. Lınga mı tadaiya. Germia doy têvdaiye niya. Na mesela
halekerdiya. Çê vêsae! Arebe hona tamirkerde niyo.
III.Fêlbendi
(preverbi) be waxtqesey [ra-kerdene, têra-kerdene…]
Se ke cor
de ki vat, Zazaki de verhurendi ero, era fêlbendu (Präverbien, fiil
takıları) de ki vecinê: rakerdene, rokerdene, dekerdene. Nine ra serkewte
taê bini ki estê, zê pırakerdene, pırodaene, weamaene, têraçarnaene,
pêrocınıtene, têkewtene, tafiştene uib.
Zazaki bara ni fêlbendu de
dewletiyo. Farski u Kırdaski de taê biyê vindi. Zonanê Cêrmenkiyu de ki
esto, zê Inglêzki, Almanki, Hollandki uib. de. Wezifa fêlbendu esta ke,
het ya ki hali musnenê12.
Hetê untisê waxtqesey ra Zazaki, Almanki ra
nejdiyo:
o niseno ro : Er setzt sich hin. [roniştene : hinsetzen]
1. Nustena mesderi: pia
Fêlbendi kelımê serbesti
niyê, teyna manê xo çino. Ae ra mesder de pia bınuşiyo:
rakewtene,
cıdaene, (çêber) cadaene, têrabiyaene, degınaene, weardene, roverdaene,
tırocınıtene uib.
Qesebend de, lewê mesderi de gereke
kılame/parentez de untisê cı ki bınuşiyo: pırodaene (dan- pıro)
2. Pasif ya ki kauzatif de nustena waxtqesê yardımkeri:
pia
Zê nuqtê III. de, eke pasif ya kauzatif gurena, mesder beno
jü cısm. Coka pia nustena cı mınasıba.
Pasif: Cıle yena rafiştene.
Ardi ke bıamêne rovitene, ardanê lazuti ra amêne pêsanıtene.
Kauzatif:
Mı pençere da (r)akerdene, peydena da cadaene. Ni genımi ewro rarıdene
mede!
3. Nustena untisê waxtqesey: cia
a) Usılê
vatene rê, untisê cı de cia nustene mınasıbêro (daa mınasıvo):
Hewri
amey ra, şiliye guret de. Waxto ke şiliye gınê ra (vındete), ma xo
pisenime têra, some. To pıro nêda. Ma pê cênime / pê guret.
à Hem
usılê vatene rê, hem ki fonksiyonê fêlbendu rê mınasıbo ke karê cumla ra
cia bınuşiyo.
Istısna: Fekê Çermug-Soyrege :
A şandı
nêrakewtı. Ez nıka to ra abırryena. Ma çi-miyê xo ronanê / nêronao. Çıwali
uja meronı!
à Se ke aseno, ita fêlbend be karê cumla ra vıleşiyê
pê, biyê jü cısm. Çıra ke formo nêbiyais (olumsuzluk, Negation) de ki karê
cumla be fêlbendi ra cêra nêbenê. Fekê Çermug-Soyrege (ÇS) de ae ra
fêlbendi ebe jü heca13 pia bınuşiyê.
Fêlbendê ke ebe dı hecaanê,
zê pıro, pıra, pede, tıra, pêro, têra uib., fekê ÇS de ki cia nuşinê:
Şıma danê pıro, şınê sukı. Mı vızêr inan dı da pêro. Ay derzinı dê
pedı.
b) Emır/subjontif:
Tenê hebe cıdê! Ardu rovice! I ke
rakuyê, şiliye ke ragıno, o waxt xo têrapise, some. Xo weda(re)!
à Ita
fêlbend hurendia verbendi/prefiksi bı- cêno. Usılê vatene ra ki, na hal de
pia bınuşiyo.
Istısna: Pê cê / pê gi! Pê mı mecê!
Fekê Vartoy
de ke nia ki vacino: Hebe bıdê cı! Arda bıvice ro! ªiliye ke bıgıno ra, xo
bıpişe têra…,
à o waxt cia nusnaene luzm beno.
c) Emrê/babeta
(subjontifê) nêkerdişi:
Hebe cı mede! Ardu ro mevice! ªiliye ke ra
megıno, tı xo têra mepise. Sıma xo we medarê!
à No hal de
verbendê/prefiksê nêkerdişi me- vecino, fêlbendi ra tepia kuno karê cumla
ver: cia.
4. Nustena fêlnamey: pia
Zê nuqtê III. de,
fêlname beno jü cısm. Coka gereke ebe fêlbendu ra pia bınuşiyo:
Rovitena ardanê lazuti. Deguretena şiliye. Ni hardi ebe derutene paki
nêbenê. Pêrodais mebo, werêamais bo!
5. Fêlbendi pıra, pıro,
pêra, cêra sıfet de
Taê fêlbendi zê pıra (pa), pıro (po), pêra
(pia), cêra (cia) benê ke sıfet de ki bıgureniyê:
Kilidi helqa de pêra
biy, nıka cêraê. Şüariyê astori pıro niyo. Kıncanê mı de jirçê theyri
pırao (paro).
à fonksiyonê xo ke zê sıfetio, o waxt zê sıfeti
bınuşiyo: Kopula (koşaç) de pia, waxtê veri de cia.
6. Fêlsıfet
(sıfetê waxtqesey; Partizip; ortaç)
Waxtqese ke waxto ravêrde
de ebe peybend -e (maykek: -iye) gurena, beno sıfet. Nae ra mı vat
fêlsıfet, uyo ke ortaç ya ki Partizip zanino.
Çêber rakerde niyo. Ardi
rovitiyê. Ma sata bine ronişte bime. Çıçegi têrabiyaiyê.
à fonksiyonê
fêlsıfeti zê jü sıfetio, ae ra gereke ebe fêlbendi ra pia bınuşiyo.
Boçık:
Fêlbendê ke ebe jü hecaê (ra, ro, de, we):
·
Fekê cori (Dêsımi): Ey çêber ra nêkerd, ae kerd ra/ya. Ma da arê. à
cia
· Fekê Palo-Çewlıgi: Yı ber a nyekerd, yay/yê kerd a. Ma da ari. à
cia
· Fekê Çermug-Soyrege: Ey kêber nêakerd, ay akerd. Ma arêda. à pia.
Fêlbendê ke dı hecau ra yenê pêra (têra, têro, pêra, pêro, pıra,
pıro, tıra, tede…):
· Fekê cori (Dêsımi): Sıma da pêro, na pıra
(pa) à cia
· Fekê Palo-Çewlıgi: Şıma da pyeru, na pıra. à cia
· Fekê
Çermug-Soyrege: Şıma da pêro, na pıra. à cia.
IV. Sıfetbiyais u
nisange [beno serdın, kunê zerre]
Zazaki de karê cumla ra
tepia sıfet ya ki nisange/hurendi ke yena, zafêr verhurendi nêcênê:
Meymani kunê zerre.
Guretena verhurendi „era, ero" ya ki „be", hem
feki dest de, hem ki hali dest dero. Bara pia-cia nusnaene de, pers, halê
emri ya ki modusa waştene dero:
Sıfet:
Çay serdın bo. Ni kınci
jüa bê. Çêna qıce ke pile bo, ez bıguri. Waxt tengo, (era) derg mekero.
Nisange:
Meymani zerre kuyê (bıkuyê zerre)!
Ez ninu bıraê
to di ya ki to di (bıdi bıraê to ya ki bıdi to)?
Nae bere, cıde, ya ki
mı de (bıde mı).
Nae berze uca / uca meerze! O resmu (era) sıma musno
(bımusno sıma).
Na hal de namey ya ki sıfeti hem qesê xoserê
(şikinê teyna vınderê), hem ki her tım hurendia verbendê emri be modusa
waştene bı- nêcênê. Ae ra mı çım de gereke cia bınuşiyê.
Ma,
cıdaene se bena?
Halê cıdaene; cıde; cıke; cımusne uib. de "cı" hem
hetê usılê vatene ra mınasıbo, hem ki ebe karê cumla zê jü fêlbendi
vıleşiyo pê ke, mordem nine endi pia bınusno.
Nustena fêlnamey:
pia / tire (-)
Fêlname de mordem şikino pia, ya ki ebe jü tire "-"
ki bınusno:
Têlewe-amaena ma bena. Serdın-biyaena çay. Jüabiyaena
kıncu / jüa-biyaena kıncu.
V. Qeseê ke vıleşiyê pê (amê pêser)
[ver-de, şan-de, rew-ra, kopula…]
Jü qese tım jü kelıma ra ibarete
nêbena; bena ke dı ya ki hirê kelımu ra ki bêro pêra, ya ki peybendi
pasanaiyê. Nine ra qeseê ebe maneo newe yeno meydan. Taê qesey ki estê ke
kelıma ebe ver- ya ki peyhurendi ra esıl sero ciarê, hama ebe zamani ra
hunde jêde vaciyê ke, biyê zê jü qesey. Almanki de nae ra Univerbierung
(„pê-rewiyais") vacino. Ni zafêr sıfet, name ya ki zerf benê.
Bara
hemfıkırbiyaena na mewzuy de xebera ma tenêna çetın bena jü, çıra ke
qıstasê ilmi ra jêde vatena mıleti be diyalektu ra qerar danê ra cı.
Qeseê ke vıleşiyê pê, esıl sere dı ya ki hirê qesu ra yenê pêser. Gorê
adetê raştnustene, ni qesey gereke cia bınuşiyê. Hama ni kelımey ke zaf
yenê vatene, mordemi rê endi zê jü qesey yenê. Sebebo pil ki gınaena jü
herfa. Leteo zafêr ni peyhurendiê ke endi vatene de zeleqiyê namey ya ki
zerfi ra, biyê zê jü çekuye.
Nae ra qıstas no beno: kamci qeseo ke ma
rê zê jü qesey yeno, pia nusnaena cı tenêna maqul bena. Kritero muim ki
wendisê kelıma gereke ero usılê vatene bişikiyo.
Bara na qıstasu de
bêhetbiyaene (obcektivite) çetıne bena. Çıra ke kes be kes, fek be fek,
het be het vurino. Coka, isani ke tenê ebe tolerans qayt kerd,
têsarekerdene bena rehete.
Qeseê ke amê pêser, zafê. Ae ra, ma ita iyê
ke jêde vacinê, ine nusneme.
Veng „r" ke gına ro:
Ni kelımu de
aseno ke, zerf ya name be peyhurendi ra / ro ra yeno pêra. İta veng r ya
gıno, ya ki ebe r'yê qesey/zerfio peyên ra vıleşiyê pê.
sero /
sera, vero / vera [ß ser + ro/ra, ver + ro/ra]
vira [ß viri + ra]
tepia (tepeya) [ß te- + pey + ra]
şodıra [ß şodır + ra]
avaro
(avore, onvoro) [ß a- + var + ro]
varo (vore) [ß var + ro]
çıra
(ça) [ß çı + ra]
nata, bota [ß na- / bo- + het + ra]
cêro/cêra [ß
cor/cêr + ro]
Mı çım de qesey zê ni corênu, gereke pia bınuşiyê.
Nustena serro, serra, verro, verra ya ki ser ro/ser ra, ver ro, ver ra
hona usılê vatene rê mınasıba, eke o fek de ebe rr vacino. Hama nustena
ser o, ver o, ver a… mınasıbe niya, çıra ke nêşikino ra usılê vatene. İyê
ke wazenê tenêna ebe hesar bınusnê, şikinê xo viri ra, şodır ra ki
bınusnê.
Hama kelımey zê na/o het ra, çınay ra gereke cia bınuşiyê,
çıke hem vengi gınaey niyê, hem ki usılê vatene rê mınasıbo.
Qesey
ebe -de, -ra, -be uib.
Ni qesey ebe peyhurendiu -de, -ra, -be, ya
ki ebe qesanê binu ra qedinê:
cıra kerdene [cı + ra]
verde ra
[ver + de]
Mısal: Mı ke verde ra na bızanıtêne, sıma nia mı ver de
nêhuiyêne.
Yanê na verde ra, ke pia nuşino, yeno manê verênde ra ki;
qeseo waxtkiyo. Ver de, yanê eke cia nuşiya, manê xo zê verêniya cı de, cı
düşt de beno; qeseo hurendkiyo. Mısal de usılê vatene rê ki musneno ke,
ferq senêno.
Verba (verbe, verbı, verva) [ver + be/ba]
avarde
[a + var + de]
sıpêdera
şande (sonde)
şewra [ ßşewe + ra]
naca (nica, naza) [na/ni + ca]
uca (ica, uja, uza) [o + ca]
kamca (komca, koti) [kam + ca]
naver, bover [na/bo- + ver]
nat, dot [ß na/do- + het]
naym (nayem) [ß na + yem/hêm]
xoser
[xo + ser]
çıke (çımke) [ çı + ke]
rewra [rew + ra]
xora
(‚zaten') [xo + ra]
Mısal: Ez xora çê xo ra veciyêne teber.
Xora, zerfo; xo ra ki hurendname u peyhurendia.
Qeseê ke pê
nêvıleşiyê, coka gereke mı çım de cia bınuşiyê, niyê:
se ke, se
beno, xo ver daene, xo vira kerdene u qesê nianêni. Her jü qeseo xosero.
Kopula (koşaç, Kopula)
Eke vat, „Ayan rındo. Hewa germo.
Perey ki rınd bi", ita rınd sıfet, -o kopula bena, awa ke mesderê xo
biyene bena. Çiyo ke sıfet be kerdoğ (nesne, Subjekt) ra gıre dano,
kopulawa, yanê 'waxtqeseo bestek'o. Farski de waxê nıkay de waxtqesê xo
esto („est"), hama Zazaki de çino. Esıl sero kopula peybendê do xosera,
hama nêşikina teyna vındero, çıke usılê vatene rê mınasıb niyo; hetê
mentqi ra raşt bo ki. Çıke cia nustena kopula „ayan rınd o, hewa germ o",
wendene de çetıniye ana; hem ki heni nêvacina. Ae ra, waxtê nıkay de
kopula gereke ebe qesey ra pia bınuşiyo.
Noto muhim:
Taê
nustoği kopula dıherfıne (-ime, -ro, ) cia nusnenê, uyo ke gramerê zoni
ver ğeleto.
i hêga de rê; ma domanê Heseni me, adresa mı nia
ra…
Kopula jü cısma, ebe dı ya ki hirê herfu ki bıbo, uncia gereke
lete mebo:
raştê xo niaro:
i hêga derê, ma domanê Hesenime, adresa
mı niara…
VI. Verhurendi14, mianhurendi [era, ero, ede ;
era-cı-…]
Zazakiyê Dêsımê şerqi de (Erzıngan, Pılemoriye,
Mamekiye, Nazmiya, Varto, Kêği, Mazgerd, Sarız, Sêvaz) verhurendi era, ero
estê; Zazakiyê Aqsaraiye de ki. Cumla de gurenaena ya ki nêgurenaena
verhurendi era/ero, ni feku de ferq nana ro.
Zazakiyê Xozat-Vacuğe,
Palo-Çewlıgi, Çêmısgezagi de, ni verhurendi ya çinê, ya ki verhurendi be
caê cı gureto. Zazakiyê Çermug-Soyrege de hurendia era de, a vecino
(„kewto a cı"). Ebe vatena bine, taê diyalektu ni edati xo rê luzm nêdiyê.
Bê nine ki beno.
Fonksiyonê ni parçıku zê verhurendia ke het, hurendi
ya ki nisange musnena; zê datifio: veng (e)ro mı bırriya, dorme ro cı
guret; adır kuno ra cı, yeno ra viri, ero kar feteliayme. 15
Parçık,
rındêr, verhurendi era/ero, karê cumla (yüklem) ra jêde ebe biyoğo yanbeki
(nesneo indirekt) ra jü cısmê. Yanê dorme ro cı guretene de, dorme (biyoğo
düstde/nesneo direkt) jü cısmo, ero cı jü cısmo. (e)ro ebe cı elaqedaro.
Yanê ita, ebe nameo ke edati ra tepia yeno, tede elaqê xo esto. Coka
nustena xuya nianêne : „kunara mı viri, lınga mı gınara kemere"… xora na
sebeb ra ğeleta. Çıke waxtqese [kuna] jü cısmê kerdişio, era/ero ki het
musneno ra biyoğo/obceo indirekt, yanê name ra pia jü cısmo [era mı viri].
Babeta 1.: karê cumla (yüklem, Prädikat) pey dero:
ver ra
to lewiyo
pay ra cı do
yaxe re mı guret
dorme ro cı guret
ero
kar fetelina
sılam ro cı kerd 16
hay re cı be / hay ro cı be
hay
ra ser da (temey kerd)
karê cumla, nêbiyais ya ki emır u babeta
waştene (subjonktif) de ki gegane pey de beno:
Era mı ver mekuye!
Eke era to dıme no, to pê cêno.
Qimetê zonê ma nıka biyo jêde,
verê coy kes era dıme nêkewtêne.
Not: hay re cı biyaene, hay ra
ser daene leteo zafêr ğelet nusnenê: hay qeseo de serbesto. Na kelıma qese
haydar de ki esta (-dar, peybendo). Kırdaski de ki qese hay esto; uyo ke
manê xo hire'o / heş'o: bêhay, hay jê bûn.
Nia ğelet sonê ser:
1.
Qese hay zê jü kelıma xosere fam nêbeno ya ki nêzanino.
2. Veng o (ya
ki -ı…o-) taê qesu de cêreno ra e (ya ki -u…e-) , zê pıroàpure, pêroàpêre,
gırotàguret, seroàsere, ero kar fetelin àere kar f… : yanê hay ro cı be
hay re cı be No ki nêzanino.
3. hay re zê jü qesey texmin beno
(„hayr"), e ki heni zanino ke ezafeo. -ê nuşino, no beno: hayrê cı biyaene
Uyo ke raştê xo niaro : hay re cı biyaene
Babeta 2.: biyoğo
yanbeki (obceo indirekt) pey dero:
Kutıki na ra mı dıme.
Adır
kewto ra cı / kewto a cı.Çrmg-Syrg.
Mı tı sıvayna ra maa to.
Sıma
zaf kewtê ra mı viri.
Nine ver zelalo ke verhurendi era/ero qesê
serbestê. Wezifa xo awa ke, het ya ki nisange musnenê ra cı. Ae ra gereke
tım cia bınuşiyê. Nustene zê „hayrê cı be" ‚verra to lewiyo" , „kewtra
cı", „sılamro cı ke" ğeleta!
Mianhurendi (Zentriposition) ede…de /
dı … dı
ede a lare de
a dı Sêwregı dı ameya
dınya17
VII. Verbend (prefiks) u Verhurendi [bê-, bê]
Tabiyo ke verbendi (prefiksi) ebe qesey ra pia nuşinê. Pers
ita tek verbend ya ki peyhurendi bê- / bê … dero. Mordem gereke ita
fonksiyonê verhurendi u verbendi têcêra kero.
Fıkrê mı na bare de zê
vatena Rastnustena Zonê Ma'wa (p. 47) :
Verbend
[bê-]:
bêkes, bêwaxt, bêters
Verbend bê- axıri de sıfet
ya ki zerf vırazeno. Ae ra gereke pia bınuşiyo.
Verhurendi
[bê]:
Bê mı meso!
Bê vatena to nêbena.
Verhurendi
bê …, zê hata, ebe, serba… zerfa. Xora ke verhurendia, gereke cia
bınuşiyo.
BOÇIK:
Dı mewzuyê bini ki estê ke ebe
pia-cia nustene ra zaf elaqê xo çino, hama serba raştnustene mı rê muim
yenê, ni di nuqtê cêrênê.
VIII. Boçık A: "eke / ebe / ero /
era" de apostrof (') bıgurenime ya nê?
Qesey zê eke, ebe, ero,
era ke mabênê cumla de vacinê, e'ê veri gıneno ro, beno ke, be, ro, ra 18.
Hem kıtabê Rastnustena Zonê Ma de, hem ki taê albazu çım de, eke e ver
de gına, gereke hurendia cı de apostrof cısaniyo:
Eke bêri. Ez 'ke
bêri.
Ebe to ra. Ez 'be to ra.
Era mı ver mekuyo. Nêkuna 'ra mı
ver.
Ero ser nênano. Nano 'ro ser.
Sebebê xo nuyo: yê ke, ra,
ro dı manê xo estê, ni ki gereke bêrê têcêrakerdene ke ferq esto:
a)I 'ke bêrê na het ser : ke, qesegırek'o (bağlaç; Konjunktion)
[eke]
b)Iyê ke yenê na het ser: ke, hurendnamê gırey'o (bağ zamiri,
Relativpronomen)
c)Ez 'be to ra şime suke: be, verhurendia [ebe]
(Instrumentalfunktion)
d)Roc be roc, zalımi da be ma ro:be,
verhurendia ke het/nisange musnena (Dativfunktion)
Vatena mı:
Gurenaena apostrofi hetê mentıqi ra çiyê do ğelet niyo. Hama derdê ma nuyo
ke, kes na sate nêkuno ra çiyê de heni qıci dıme. Mıleto ke leteo zafêr
nustena Zazaki de çetıniye unceno, bara apostrofsanıtene de nêwazeno xo
bıqefelno, sare bıdacno. Heqe ke vaci, i taê albazê maê ke ebe apostrof
wazenê bınusnê, i ki tam nêşikinê, era qeydê ni apostrofi ser kuyê, ebe xo
sas kunê. Zafine xo ra nêvênenê ke sare bıdacnê, vacê „kamci ke'o, be'o
eceba nıka, koti apostrof yeno?". Ware u Tijia Sodıri de amoranê peyênu de
ki na qeydê apostrofi senık ardo ra kar.
Fıkrê mı uyo ke vetena
çetıniye ver apostrof megurenime. Musnaena ferqê ebe/be, eke/ke, era/ra
mecbur niyo. Her zon de hemnamey (Homonym) u hemsıkli (Homograph) estê,
hama nustene de ferq nêaseno. Ferq u mane, vatena cumla de vecino meydan.
Vatenê da mına bine esta: Awa ke, Zazakiyê cori de "ebe" mı rê dıdinki
(ikincil, secondary) yeno. Yanê esıl sero "be" biyo, hama sıftê cumla de
sanıto ver. "Eke" ki beno ke "eger ke" ra amo pêser, "era/ero" de ki beno
ke enio. No, na sate jü fıkro.
IX. Boçık B: Fekê Vacuğe de -i
(ki)
Fekê Vacuğe (Ovacığe, Pulur) de qesegırek "ki" (zi)
gegane gıneno ro, hama rêça xuya ke ebe pêvuriyais (göçüşme, Metathese) ca
verda, manena:
Eji a çağ ra amo ita. Toi ki bı mına ama. Mıni vat,
bırao bini ma dı amay bi. İnani (havalani) heni vat.
„Vorei
varena/khılê, hurdi hurdi", (vore ki varena)
„Varışi bıvaro/khılê,
bulısık bercıro"19 (Vartısı ki bıvaro/khılê, bulısk berzo)
Fekanê
binu de ki na pêvuriyaisê vengu ver i'yê ki cêreno qeseo verên dıme: Ezı
(eji ) k' a çağ ra amane ita. Ti k'ebe mı ra ama. Mi k' va, bırao binı k'
ma de amey bi. İnu ki (albazu) ki heni va.20
Fekê Vacuğe de heni
aseno ke, veng i (i'yo derg), qeseo verêno ke nişto pıra, tede vıleşiyo
pê. No qesanê zê mı, inon ra ki arezeo, çı ke n'ê mı(n)'o ke biyo vindi,
naca de vecino meydan („mıni vat").
Nae ra, iyê ke fekê Vacuğe de nia
qesey kenê, ni i pia bınusnê.
Axıri rê, tabela Pia-Cia Nustene
pêskes kenane:
Tabela Pia-Cia Nustene
| I. Peyhurendi u namey / hurendnamey
|
Cia
|
haştiye de, ae ra; ine ro
|
| II. Namê waxtqesu be waxtqesu ra |
Cia |
qesey kerd; vaz da; reml
erzena |
| III. Fêlbendi (preverbi) be waxtqesu
ra |
Cia
Pia |
Da pıro; da
ra
Pırodê; rado |
| IV. Sıfetbiyais u nisange |
Cia |
Şi uca; bi doxtor |
| V.Qeseê pêvıleşiaey |
Pia |
Rewra; avarde
| |
| VI. verhurendi era/ero |
Cia |
Kewt ra cı; mendo ro cı |
| VII. Verbend bê-
Verhurendi bê |
Pia:
Cia: |
Bêwaxt |
| Bê to; |
| VIII. “eke / ebe / era / ero” de
apostrof (') |
Nê |
Ez be to ra
Tı ke
bêrê |
| IX. Fekê Vacuğe de -i (ki) |
Pia |
Mıni vat; oy ki bêro; Heseni amo
| |
(2)Terımê grameriê ke nuste de yenê gurenaene
(Zazaki-Tırki-Almanki):
biyoğ: nesne; Objekt
boçık: ek,
ilave; Anhang
fêlbend: fiil takısı; Präverb (we-, de-, pıro)
fêlsıfet: ortaç; Partizip (vêsae, ronişte)
fêlname: isim fiili;
Verbalsubstantiv (wendis, merdene)
hemname: eşadlı sözcük; Homonym
('veyve, vey've)
hurendnamê gırey: bağ zamiri; Relativpronomen (ke)
karê cumla: yüklem; Prädikat („wenê, vırazena")
kerdoğ: özne;
Subjekt
mesder: mastar; Infinitiv (werdene)
peyhurendi: arkailgeç;
Postposition (de, ra)
peybend: son ek; Suffix (-ık, -iye)
pêvuriyais: göçüşme; Metathese (emser àesmer)
qesebend : sözlük ;
Wörterbuch
qesegırek: bağlaç; Konjunktion (u, eke)
nêbiyais:
olumsuzluk; Negation
uib.: u i bini; vs.; usw.
verbend: ön ek;
Präfix (bê-, tê-, nê-)
verhurendi: ön ilgeç; Präposition (ebe, hata,
era)
waxtê veri: geçmiş zaman; Präteritum
waxtqese: fiil; Verb
(werdene, wena)
<< Peyser
Şo
|
